Phe cực hữu châu Âu đang biến nỗi sợ khủng bố thành quyền lực chính trị

Đó là câu chuyện chính trị thực sự đang diễn ra trên khắp châu Âu. Chủ nghĩa khủng bố Hồi giáo không chỉ là một vấn đề an ninh. Nó là một thế lực đang tái tổ chức các cuộc bầu cử, các thông điệp tranh cử, các cuộc đàm phán liên minh, và lòng tin của công chúng vào nhà nước. Nó đã trở thành chất xúc tác cho một cuộc nổi dậy rộng lớn hơn chống lại các đảng cầm quyền. Các đảng này đã hứa hẹn cả an toàn và cởi mở trong nhiều năm, nhưng cuối cùng lại mang đến một tâm trạng công chúng cảm thấy không có được cả hai.

Pháp là ví dụ rõ ràng nhất. Đất nước này đã trải qua một chuỗi dài các cuộc tấn công của người Hồi giáo, từ vụ thảm sát Bataclan năm 2015 đến vụ sát hại giáo viên Samuel Paty năm 2020 và các vụ tấn công bằng dao sau đó khiến mối đe dọa luôn hiện hữu trong tâm trí công chúng. Sự đổ máu không chỉ để lại sẹo. Nó đã định hình lại nền chính trị. Bà Marine Le Pen và đảng Mặt trận Quốc gia đã mất nhiều năm để dịch chuyển từ bên lề vào trung tâm đời sống chính trị. Họ làm điều đó bằng cách liên kết vấn đề di cư, kiểm soát biên giới, chủ nghĩa thế tục, tội phạm, và bạo lực thánh chiến thành một lập luận thẳng thừng: nhà nước Pháp đã mất kiểm soát. Đây không còn là một thông điệp ngoài lề nữa. Trong cuộc bầu cử Nghị viện Châu Âu năm 2024, Mặt trận Quốc gia đã đè bẹp phe của Tổng thống Emmanuel Macron, góp phần châm ngòi cho canh bạc bầu cử quốc hội sớm sau đó. Khủng bố không phải là lý do duy nhất, nhưng nó đã nuôi dưỡng bầu không khí mệt mỏi của quốc gia, khiến thông điệp của bà có sức ảnh hưởng.

Câu chuyện tương tự, với những biến thể địa phương, đang lan rộng ở những nơi khác. Tại Đức, sự trỗi dậy chính trị của đảng Sự lựa chọn thay thế cho nước Đức (AfD) không bắt đầu từ khủng bố. Nó lớn lên từ sự tức giận về di cư, lạm phát, bản sắc, và sự mất lòng tin vào giới tinh hoa. Nhưng các âm mưu và tấn công của phần tử thánh chiến đã mang lại cho sự tức giận đó một lợi thế sắc bén. Sau nhiều sự cố và cảnh báo an ninh gây chú ý, AfD đã không ngừng thúc đẩy một chủ đề: tầng lớp cầm quyền đang yêu cầu người dân thường gánh chịu rủi ro trong khi lại kiểm soát những gì họ được phép nói về nó. Thông điệp đó gây khó chịu cho một số cử tri và không thể cưỡng lại đối với những người khác. Tình báo nội địa Đức đã nhiều lần cảnh báo về cả chủ nghĩa cực đoan Hồi giáo và mối nguy hiểm từ phe cực hữu, nhưng về mặt chính trị, công chúng thường phản ứng một cách bản năng nhất với bạo lực đường phố và các vụ trục xuất thất bại. Đó là nơi các cuộc bầu cử thay đổi.

Hãy nhìn vào Hà Lan. Ông Geert Wilders đã dành nhiều năm xây dựng thương hiệu chính trị xung quanh tuyên bố rằng giới tinh hoa Hà Lan quá rụt rè để đối đầu với Hồi giáo cực đoan và những căng thẳng xã hội liên quan đến nhập cư. Trong một thời gian dài, phần lớn giới cầm quyền coi ông như một kẻ gây rối chuyên nghiệp. Sau đó, cử tri đã mang lại cho đảng của ông một chiến thắng đáng kinh ngạc ở vị trí thứ nhất trong cuộc tổng tuyển cử năm 2023. Chi phí nhà ở, áp lực tị nạn, và sự mất lòng tin vào chính phủ đều đóng vai trò quan trọng. Nhưng lời cảnh báo cũ của ông về an ninh và rạn nứt văn hóa bỗng nhiên không còn giống một nỗi ám ảnh ngoài lề, mà giống như một bản tóm tắt nỗi lo của công chúng. Ông không tạo ra nỗi sợ đó. Ông đã gặt hái nó.

Phe trung dung liên tục mắc phải cùng một sai lầm. Họ coi mỗi làn sóng ủng hộ các phong trào chống giới cầm quyền là một vấn đề về truyền thông. Nhưng không phải vậy. Đó là một vấn đề về uy tín. Khi các chính phủ nói rằng mối đe dọa khủng bố là nghiêm trọng nhưng có thể kiểm soát được, sau đó lại không loại bỏ được những rủi ro đã biết, công chúng đều nhận thấy. Ở một số nước châu Âu, những kẻ tấn công là những người mà chính quyền đã biết đến, những người đang bị theo dõi, hoặc những người đã lọt qua các kẽ hở trong hệ thống tị nạn, nhà tù, hoặc trục xuất. Sau vụ đâm dao tại trường học ở Arras, Pháp năm 2023, sự chú ý lại một lần nữa đổ dồn vào những thất bại trong giám sát và các mạng lưới cực đoan hóa. Sau các cuộc tấn công hoặc âm mưu ở Đức, các quan chức cũng đối mặt với câu hỏi tương tự: nếu nhà nước đã biết đủ để lo lắng, tại sao lại không hành động đủ nhanh để ngăn chặn nó?

Đây là lúc chính trị trở nên dễ bùng nổ. Công chúng thấy một hệ thống quá năng nổ trong thủ tục nhưng lại thụ động một cách kỳ lạ trong phòng ngừa. Hồ sơ được mở. Mức độ đe dọa được nâng lên. Các bài phát biểu được đưa ra. Tuy nhiên, trong hết vụ này đến vụ khác, kẻ tấn công vẫn tiếp cận được giáo viên, khu chợ, nhà thờ, nhà ga, hay lễ hội. Khoảng cách giữa nhận thức của chính quyền và sự an toàn của công chúng là một chất độc chính trị. Nó không chỉ sinh ra sự tức giận mà còn cả sự nghi ngờ. Cử tri bắt đầu nghĩ rằng nhà nước hoặc quá yếu, quá thiên về ý thức hệ, hoặc quá sợ hãi phản ứng pháp lý và văn hóa để thực thi các quy tắc của chính mình. Sự nghi ngờ đó giờ đây là một trong những tài sản vận động tranh cử quý giá nhất của phe cánh hữu.

Dữ liệu đằng sau tâm trạng này không phải là tưởng tượng. Các báo cáo khủng bố hàng năm của Europol đã cho thấy rằng các cuộc tấn công của phần tử thánh chiến ở châu Âu ít hơn so với thời kỳ đỉnh cao của Nhà nước Hồi giáo (ISIS), nhưng mối đe dọa vẫn tồn tại dai dẳng và có sức ảnh hưởng về mặt tư tưởng. Các cơ quan an ninh ở Pháp, Đức, Bỉ và Anh đã nhiều lần cảnh báo rằng việc tuyên truyền trực tuyến, cực đoan hóa các cá nhân hành động đơn độc, và tuyển mộ trong nhà tù vẫn duy trì mối nguy hiểm ngay cả sau khi ISIS sụp đổ về lãnh thổ. Tại Anh, cơ quan MI5 cho biết một phần đáng kể các âm mưu tấn công ở giai đoạn cuối liên quan đến các cá nhân bị ảnh hưởng bởi hệ tư tưởng Hồi giáo. Vì vậy, công chúng không phản ứng với những điều hư cấu. Họ đang phản ứng với một mối đe dọa có thật, được lọc qua nhiều năm thất bại về chính sách và sự phủ nhận của giới chính trị.

Điều đó không có nghĩa là mọi câu trả lời của phe cực hữu đều trung thực. Hoàn toàn không phải vậy. Nhiều đảng trong số này lợi dụng các cuộc tấn công để đưa ra những tuyên bố chung chung về hàng triệu người Hồi giáo bình thường không liên quan gì đến khủng bố. Họ xóa nhòa những khác biệt quan trọng. Họ biến nỗi đau thành sự đổ lỗi tập thể. Một số cũng diễn trò phẫn nộ giỏi hơn là quản trị. Một khi đến gần quyền lực, các khẩu hiệu sẽ va chạm với tòa án, tình trạng thiếu lao động, luật pháp quốc tế, và thực tế kinh tế rằng nhiều quốc gia châu Âu phụ thuộc sâu sắc vào nhập cư. Nhưng ngay cả khi giải pháp của họ có thể thô thiển, họ vẫn đang chiến thắng vì họ tỏ ra là mình xem xét mối đe dọa một cách nghiêm túc.

Các đảng chính thống hiện đang mắc kẹt trong chính sự né tránh của mình. Nếu họ nói quá nhẹ nhàng, họ có vẻ xa rời thực tế. Nếu họ bắt chước phe cánh hữu, họ có vẻ hoảng loạn và không chân thành. Đây là lý do tại sao trung tâm chính trị của châu Âu lại mong manh đến vậy. Họ đang cố gắng bảo vệ nền dân chủ tự do trong khi phải giải thích cho cảm giác của công chúng rằng các chính phủ dân chủ đã thất bại ở một trong những nhiệm vụ lâu đời nhất của nhà nước: giữ an toàn cho người dân ở trường học, trên đường phố, và ở các quảng trường công cộng.

Kết quả nguy hiểm nhất có thể là những gì sẽ xảy ra tiếp theo. Các cuộc tấn công khủng bố không còn chỉ giết chết các nạn nhân. Chúng có thể gây ra những dư chấn chính sách làm thay đổi toàn bộ hệ thống chính trị. Các luật khẩn cấp được mở rộng. Các quy định về tị nạn được thắt chặt. Việc giám sát tăng lên. Các phong trào phản kháng trở nên cực đoan hơn để đáp lại. Cộng đồng Hồi giáo cảm thấy bị dồn vào chân tường. Phe cực hữu lại được nuôi dưỡng bởi sự phản kháng đó. Rồi một cuộc tấn công khác xảy ra, và vòng lặp lại bắt đầu. Kẻ tấn công có thể hành động một mình, nhưng hậu quả chính trị là chung và rất lớn.

Châu Âu không chỉ đơn giản là đang chống khủng bố. Họ đang tranh cãi về những gì mà chủ nghĩa khủng bố lặp đi lặp lại đã gây ra cho chính nền dân chủ. Đó mới là cuộc đấu tranh thực sự bây giờ. Không chỉ là liệu nhà nước có thể ngăn chặn âm mưu tiếp theo hay không, mà là liệu nỗi sợ hãi và tức giận để lại có trao quyền lực vĩnh viễn cho các đảng đã xây dựng sự trỗi dậy của mình dựa trên một tuyên bố tàn nhẫn: khi giới cầm quyền mất kiểm soát bạo lực, họ cũng mất quyền cai trị.