Sự sùng bái cá nhân ông Modi đang thử thách nền dân chủ Ấn Độ

Đây không phải là một lời phàn nàn suông. Bằng chứng có thể thấy rõ trong cách nền chính trị Ấn Độ đang vận hành. Ông Modi là gương mặt của các cuộc bầu cử toàn quốc, các chiến dịch ở tiểu bang, các chương trình phúc lợi và các thông điệp đối ngoại. Các kế hoạch của chính phủ gắn liền với hình ảnh của ông. Các chiến dịch của đảng BJP thường xuyên đặt ông vào vị trí trung tâm, ngay cả trong các cuộc đua ở địa phương vốn nên xoay quanh thành tích của tiểu bang, ứng cử viên địa phương hay các chính sách thất bại cụ thể. Trong cuộc tổng tuyển cử năm 2024, dù đảng BJP mất thế đa số tuyệt đối và phải dựa vào các đồng minh để thành lập chính phủ, chiến dịch tranh cử vẫn chủ yếu xoay quanh sức hút cá nhân của ông Modi thay vì một đội ngũ nội các hay cương lĩnh của đảng. Điều này rất quan trọng. Nó cho thấy sự phụ thuộc của hệ thống vào một nhân vật đã không hề phai nhạt, ngay cả sau một lời cảnh báo rõ ràng từ cuộc bầu cử.

Sự tập trung quyền lực quanh Văn phòng Thủ tướng (PMO) cũng đã được các nhà quan sát chính trường Ấn Độ ghi nhận rộng rãi. Ấn Độ từng có những thủ tướng mạnh mẽ, từ thời Indira Gandhi trở đi, nhưng dưới thời ông Modi, PMO được coi là có vai trò chi phối đặc biệt trong việc kiểm soát chính sách và thông điệp chính trị. Trong nhiều năm, các nhà phân tích, cựu quan chức và lãnh đạo phe đối lập đã cho rằng các bộ trưởng thường chỉ đóng vai trò thứ yếu. Các quyết định lớn đều do cấp cao nhất kiểm soát chặt chẽ. Điều này không chứng tỏ sự bất hợp pháp hay độc tài. Nhưng nó cho thấy một phong cách cai trị trong đó quyền lực cá nhân lấn át chính phủ nội các, các cuộc tranh luận tại quốc hội và quyền tự chủ trong nội bộ đảng.

Những người ủng hộ có một lập luận phản bác xác đáng. Ấn Độ là một quốc gia rộng lớn và khó cai trị. Đất nước này có dân số khổng lồ, bộ máy quan liêu sâu rộng, xung đột chính trị liên miên và năng lực nhà nước không đồng đều. Họ cho rằng, trong bối cảnh đó, một nhà lãnh đạo mạnh mẽ sẽ giúp phá vỡ sự trì trệ. Họ chỉ ra các nỗ lực thúc đẩy cơ sở hạ tầng, mở rộng thanh toán kỹ thuật số, các hệ thống cung cấp phúc lợi và lập trường quốc tế quyết đoán hơn của Ấn Độ. Lập luận đó có phần đúng. Ông Modi đã thể hiện được kỷ luật và phương hướng trong một nền văn hóa chính trị thường bị chê là tê liệt. Nhiều cử tri rõ ràng đánh giá cao điều đó. Những chiến thắng liên tiếp trên toàn quốc của ông không phải là ngẫu nhiên.

Nhưng lời biện hộ đó lại né tránh vấn đề sâu sắc hơn. Lãnh đạo mạnh mẽ không giống với sùng bái lãnh đạo. Các nền dân chủ cần những người điều hành có thể hành động. Họ không cần một nền văn hóa chính trị coi việc chỉ trích là một sự báng bổ. Và đó là lúc cáo buộc về một “phức cảm thần thánh”, dù chỉ là lời nói khoa trương và không thể đo lường, lại có sức nặng về mặt chính trị. Nó ám chỉ một hình ảnh công chúng gần như không thể sai lầm. Nó ám chỉ một phong cách trong đó nhà lãnh đạo được khắc họa không chỉ là người được bầu, mà còn là người có sứ mệnh đặc biệt, có đạo đức cao cả và vượt trên sự giám sát thông thường. Điều đó nguy hiểm trong bất kỳ nền dân chủ nào, và đặc biệt nguy hiểm ở một quốc gia rộng lớn và đa dạng như Ấn Độ.

Nguồn gốc của việc này mang tính chính trị cũng nhiều như mang tính cá nhân. Dưới thời ông Modi và Bộ trưởng Nội vụ Amit Shah, đảng BJP đã trở thành một cỗ máy chiến thắng bầu cử. Họ kết hợp bản sắc dân tộc chủ nghĩa Hindu, chính trị phúc lợi, kỷ luật thông điệp tập trung và các chiến dịch vận động không ngừng nghỉ. Câu chuyện cuộc đời của chính ông Modi, từ xuất thân khiêm tốn đến quyền lực quốc gia, đã trở thành một phần của thương hiệu. Phong cách giao tiếp của ông cũng góp phần. Ông nói chuyện với sự rõ ràng về đạo đức, đặt ra các vấn đề kịch tính và dùng ngôn ngữ văn minh. Điều đó mang lại cho những người ủng hộ cảm giác về một sứ mệnh, chứ không chỉ là sự ưa thích chính sách. Nó cũng khiến không còn nhiều chỗ cho sự nghi ngờ, thỏa hiệp hay sự khiêm tốn của thể chế.

Hệ sinh thái truyền thông đã làm xu hướng này trở nên gay gắt hơn. Bối cảnh truyền hình và các nền tảng kỹ thuật số của Ấn Độ ưu ái cho sự phô trương, lòng trung thành và xung đột. Một nhà lãnh đạo có tầm ảnh hưởng lớn có thể chi phối sự chú ý mỗi ngày. Giới phê bình từ lâu đã cho rằng một bộ phận truyền thông chính thống đã trở nên quá tuân phục quyền lực, đặc biệt là trong các vấn đề quốc gia có tầm ảnh hưởng lớn. Ấn Độ vẫn có những nhà báo cứng rắn và các cơ quan truyền thông độc lập. Nhưng họ đang hoạt động trong một môi trường khắc nghiệt hơn so với một thập kỷ trước. Khi một hệ thống chính trị bị bão hòa bởi hình ảnh của một nhà lãnh đạo, việc giải trình trách nhiệm sẽ khó khăn hơn. Không phải là không thể. Chỉ là khó hơn.

Hậu quả không chỉ dừng lại ở bề ngoài chính trị. Quốc hội hoạt động kém hiệu quả hơn khi các cuộc tranh luận thưa thớt và luật pháp được thông qua nhanh chóng mà không có sự giám sát đầy đủ. Sự cân bằng liên bang bị ảnh hưởng khi chính trị tiểu bang bị quốc hữu hóa xoay quanh uy tín của một nhà lãnh đạo. Bộ máy quan liêu trở nên ngại rủi ro hơn khi các quan chức tập trung vào việc đọc tín hiệu từ cấp trên thay vì giải quyết vấn đề một cách trung thực. Ngay cả các cuộc bầu cử cũng trở nên méo mó hơn khi cử tri được yêu cầu chọn một vị cứu tinh thay vì đánh giá thành tích cầm quyền. Ấn Độ vẫn là một nền dân chủ bầu cử. Đó là sự thật. Nhưng dân chủ bầu cử không phải là tất cả. Các thể chế phải có sức mạnh của riêng mình.

Cũng có những rủi ro chiến lược cho chính ông Modi và đảng BJP. Việc cá nhân hóa quyền lực trông có vẻ bất khả chiến bại cho đến khi nó đột nhiên trở nên mong manh. Nếu quá nhiều quyền lực gắn với một nhân vật, mọi thất bại đều sẽ trở thành vấn đề cá nhân. Kết quả sụt giảm số ghế của đảng BJP vào năm 2024 đã cho thấy chính xác điều đó. Đảng vẫn nắm quyền, nhưng kết quả này đã phá vỡ huyền thoại về sự bành trướng chính trị không giới hạn. Nó cho thấy rằng những thành quả về phúc lợi, thông điệp dân tộc chủ nghĩa và sức hút cá nhân vẫn có giới hạn khi các vấn đề như việc làm, lạm phát, bất bình đẳng và các bất bình ở địa phương trở nên nhức nhối. Một đảng được xây dựng quá phụ thuộc vào một nhà lãnh đạo có thể gặp khó khăn trong việc tự làm mới, chấp nhận tranh luận nội bộ hoặc chuẩn bị những người kế nhiệm đáng tin cậy.

Không điều nào trong số này có nghĩa là Ấn Độ có khiếm khuyết đặc biệt. Sùng bái cá nhân và lạm dụng quyền hành pháp là những vấn đề toàn cầu. Mỹ, Thổ Nhĩ Kỳ, Hungary, Nga và nhiều quốc gia khác đều đã thể hiện các phiên bản của mô hình này, mặc dù quy mô và mức độ nghiêm trọng khác nhau rất nhiều. Lời cảnh báo không phải là Ấn Độ đã vượt qua mọi lằn ranh đỏ của dân chủ. Lời cảnh báo là cử tri có thể bình thường hóa sự tập trung quyền lực vì nó đến trong vỏ bọc của hiệu quả, niềm tự hào và thành công bầu cử.

Một lộ trình lành mạnh hơn sẽ trông như thế nào? Thứ nhất, tăng cường giám sát của quốc hội. Các luật có tác động lớn đến xã hội hoặc hiến pháp cần được các ủy ban xem xét kỹ lưỡng hơn và tranh luận đầy đủ hơn. Thứ hai, tăng cường dân chủ nội bộ trong các đảng phái chính trị của Ấn Độ, bao gồm cả BJP. Các đảng trở thành công cụ của một người cuối cùng sẽ suy tàn. Thứ ba, tăng cường tính độc lập và sự tự tin cho các cơ quan điều tra, kiểm toán và quản lý quyền lực công. Thứ tư, một nền văn hóa truyền thông bớt nghiện sự sùng bái chính trị và cam kết hơn với việc đưa tin phản biện. Không bước nào trong số này đòi hỏi một cuộc cách mạng. Chúng đòi hỏi lòng tự trọng dân chủ.

Ấn Độ không cần các nhà lãnh đạo bớt tham vọng. Đất nước này cần sự khiêm tốn hơn trong chính trị. Đó mới là vấn đề thực sự đằng sau những lời lẽ về “phức cảm thần thánh”. Không một thủ tướng nào được bầu lên lại nên được đối xử như một vị thần quốc gia, một hóa thân của nền văn minh hay là người duy nhất thể hiện ý chí của công chúng. Kiểu chính trị đó có vẻ mạnh mẽ cho đến khi nó bắt đầu làm rỗng chính hệ thống đã tạo nên quyền lực cho nhà lãnh đạo. Ông Modi đã định hình lại Ấn Độ nhiều hơn bất kỳ nhà lãnh đạo nào trong nhiều thập kỷ. Câu hỏi bây giờ là liệu nền dân chủ của Ấn Độ có thể vẫn lớn hơn con người đang thống trị nó hay không.