Trận Midway: Khi tình báo và tốc độ định đoạt cục diện chiến tranh

Các diễn biến cơ bản đều đã được ghi nhận rõ ràng. Sáu tháng sau vụ tấn công Trân Châu Cảng, Nhật Bản dường như nắm thế chủ động trên khắp Thái Bình Dương. Hải quân của họ đã giành nhiều thắng lợi lớn. Nhiều nhà lãnh đạo ở Tokyo tin rằng một đòn quyết định nữa có thể buộc Mỹ phải lui về thế phòng thủ. Mục tiêu là Đảo san hô Midway, một tiền đồn nhỏ của Mỹ nằm ở khoảng giữa châu Á và Bắc Mỹ. Kế hoạch của Nhật Bản rất phức tạp. Họ muốn dụ các tàu sân bay còn lại của Mỹ ra mặt và tiêu diệt. Nhưng phía Mỹ có một lợi thế lớn. Các chuyên gia giải mã của họ đã thâm nhập được vào các kênh liên lạc hải quân quan trọng của Nhật Bản.

Các sử gia và hồ sơ hải quân Mỹ từ lâu đã chỉ ra vai trò của Trạm HYPO tại Hawaii. Đội ngũ do Chỉ huy Joseph Rochefort dẫn dắt đã giúp xác định mục tiêu mà Nhật gọi là "AF" chính là Midway. Một kế hoạch tung hỏa mù nổi tiếng đã giúp xác nhận điều này. Người Mỹ gửi đi một bức điện không mã hóa, báo rằng hệ thống lọc nước của Midway bị hỏng. Ngay sau đó, thông tin liên lạc của Nhật Bản báo cáo rằng "AF" đang thiếu nước. Điều đó mang lại cho các chỉ huy Mỹ đủ tự tin để chuẩn bị mai phục. Nguồn tình báo này không hoàn hảo. Nó không cung cấp từng đường đi nước bước hay đảm bảo chiến thắng chắc chắn. Nhưng nó mang lại cho Đô đốc Chester Nimitz một thứ vô giá trong chiến tranh. Đó là bức tranh toàn cảnh về ý đồ của kẻ thù trước khi trận đánh bắt đầu.

Quy mô của những gì xảy ra sau đó thật sự phi thường. Từ ngày 4 đến ngày 7/6/1942, Nhật Bản mất bốn tàu sân bay hạm đội tuyến đầu: Akagi, Kaga, Soryu và Hiryu. Họ cũng mất hàng trăm máy bay cùng nhiều phi công và thủy thủ đoàn tinh nhuệ. Mỹ mất tàu sân bay Yorktown và tàu khu trục Hammann, cùng nhiều máy bay và binh sĩ. Nhưng sự chênh lệch chiến lược từ những tổn thất này là rất rõ rệt. Với Nhật Bản, tàu sân bay và phi công hải quân ưu tú là thứ cực kỳ khó thay thế. Với Mỹ, nền công nghiệp của họ đang mở rộng nhanh chóng nên tổn thất dù đau đớn nhưng không chí mạng. Các nhà sử học hải quân thường coi sự chênh lệch này là thước đo thực sự cho tầm quan trọng của trận Midway.

Khoảnh khắc kịch tính nhất của trận đánh phụ thuộc vào một khung thời gian hẹp đến mức khó tin. Các tàu sân bay Nhật đang chuẩn bị máy bay cho đợt không kích thứ hai. Boong tàu và khoang chứa chật cứng máy bay đã nạp đầy nhiên liệu và vũ trang. Đúng lúc đó, các đội máy bay phóng lôi của Mỹ lao đến tấn công và chịu tổn thất nặng nề. Nỗ lực của họ trông có vẻ như một thảm họa. Nhưng nó lại buộc các đội tuần tra chiến đấu trên không của Nhật Bản phải hạ độ cao và làm xáo trộn đội hình phòng thủ của hạm đội. Ngay sau đó, các máy bay ném bom bổ nhào của Mỹ từ tàu Enterprise và Yorktown ập đến từ trên cao. Chỉ trong vài phút, ba tàu sân bay Nhật trúng đòn chí mạng. Chiếc thứ tư bị tiêu diệt vào cuối ngày hôm đó. Kết quả này không chỉ nhờ may mắn. Đó là thành quả của sự chuẩn bị, tình báo, lòng kiên trì và tính chất khó lường khốc liệt của chiến đấu.

Tại sao trận Midway vẫn có ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ lịch sử quân sự? Bởi vì nó đã đập tan một trong những định kiến lâu đời nhất của chiến tranh: rằng phe đang đà thắng sẽ tiếp tục thắng. Trước trận Midway, Nhật Bản trông giống như một thế lực hải quân mạnh hơn ở Thái Bình Dương. Sau trận Midway, họ vẫn nguy hiểm, nhưng hướng đi chiến lược đã thay đổi. Thế chủ động bắt đầu chuyển sang phía Mỹ. Trận đánh này không kết thúc chiến tranh. Xung đột ở Thái Bình Dương tiếp tục kéo dài hơn ba năm nữa, với những thương vong khổng lồ từ Guadalcanal đến Okinawa. Nhưng Midway đã chặn đứng đà bành trướng của Nhật Bản. Nó phá hủy lực lượng tấn công cốt lõi của hạm đội tàu sân bay Nhật đúng vào thời điểm lực lượng này đóng vai trò quan trọng nhất.

Các nghiên cứu về năng lực sản xuất thời chiến giúp giải thích lý do vì sao điều này lại quan trọng đến vậy. Mỹ đã bắt đầu huy động nguồn lực ở quy mô mà Nhật Bản không thể sánh kịp. Đến những năm cuối của cuộc chiến, các xưởng đóng tàu và nhà máy của Mỹ đã sản xuất tàu sân bay, tàu hộ tống, máy bay và đạn dược với số lượng khổng lồ, làm thay đổi hoàn toàn cục diện mặt trận Thái Bình Dương. Dữ liệu từ các cơ quan chiến tranh của Mỹ và nhiều nghiên cứu lịch sử cho thấy sản lượng công nghiệp của Mỹ chẳng bao lâu sau đã vượt xa Nhật Bản. Trận Midway đóng vai trò quan trọng vì nó câu giờ để cỗ máy công nghiệp đó phát huy toàn bộ sức mạnh. Đây không chỉ là một chiến thắng chiến thuật. Đó là nhịp cầu chiến lược đưa Mỹ từ chỗ cố gắng sinh tồn đến vị thế làm chủ chiến cuộc.

Trận đánh cũng mang lại một bài học về con người ít được chú ý hơn. Midway cho thấy cái giá phải trả của việc lên kế hoạch quá cứng nhắc. Kế hoạch của Nhật Bản rất tham vọng nhưng lại rườm rà. Lực lượng của họ bị phân tán trên một khu vực rộng lớn. Các chỉ huy hành động dựa trên những giả định không còn phù hợp với thực tế, đặc biệt là niềm tin rằng họ vẫn giữ được yếu tố bất ngờ. Về phía Mỹ, các chỉ huy cũng mắc sai lầm. Các cuộc không kích của Mỹ thường lộn xộn và phải trả giá đắt. Nhưng họ đã thích ứng nhanh hơn khi nắm được nguồn tin tình báo then chốt. Theo ngôn ngữ hiện đại, Midway là một lời cảnh báo về sự tự mãn. Đồng thời, nó cũng nhắc nhở ta không nên xây dựng các kế hoạch tác chiến dựa trên hy vọng rằng mọi thứ sẽ diễn ra hoàn hảo.

Hậu quả của trận đánh vượt xa khỏi phạm vi một chiến trường. Midway giúp bảo vệ Hawaii khỏi mối đe dọa trước mắt và giữ vững vị thế của Mỹ ở trung tâm Thái Bình Dương. Nó cũng mang lại giá trị lớn về chính trị và tâm lý. Sau nhiều tháng chìm trong tin xấu, trận chiến này đã mang lại cho nước Mỹ một chiến thắng vô cùng cần thiết. Tinh thần của công chúng rất quan trọng trong chiến tranh. Sự tin tưởng của các đồng minh cũng vậy. Một trận đánh khôi phục niềm tin vào thành công cuối cùng mang lại những tác động lớn lao mà không thể chỉ đo đếm bằng số lượng tàu bị đánh chìm.

Với độc giả ngày nay, bài học thiết thực nhất không phải là sự hoài niệm về một trận đánh nổi tiếng. Đó là lời nhắc nhở rằng hệ thống thông tin, các chuyên gia phân tích và cơ cấu chỉ huy linh hoạt không chỉ là công cụ hỗ trợ. Chúng chính là sức mạnh chiến đấu. Chiến tranh hiện đại sử dụng vệ tinh, tác chiến không gian mạng, máy bay không người lái và giám sát tức thời. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi vẫn quen thuộc. Các chỉ huy vẫn phải ra quyết định giữa muôn vàn ẩn số. Họ vẫn phải biết chắt lọc thông tin thật giữa muôn vàn nhiễu loạn. Họ cũng phải tránh việc ảo tưởng rằng những thành công ban đầu sẽ đảm bảo cho sự kiểm soát lâu dài. Chính vì lý do đó, bài học từ trận Midway, dù diễn ra với những chiếc máy bay và bản đồ đại dương cũ kỹ, vẫn mang tính thời sự sâu sắc.

Nếu có một lời khuyên ẩn sâu trong câu chuyện lịch sử này, thì nó rất đơn giản. Các nền dân chủ không chỉ nên đầu tư vào vũ khí, mà còn vào những con người có khả năng đọc hiểu dữ liệu, dám thách thức những giả định cũ và đưa ra quyết định chớp nhoáng dưới áp lực cao. Các tổ chức quân sự cũng nên nghiên cứu thất bại một cách nghiêm túc như khi nghiên cứu chiến thắng. Midway không phải là một câu chuyện hoàn hảo về sự thực thi không tì vết. Đó là một ví dụ về việc một phe đã đưa ra đủ quyết định đúng đắn, vào đủ thời khắc quan trọng, để lật ngược thế cờ.

Thế chiến II đầy rẫy những sự kiện khổng lồ, nhưng Midway trở nên khác biệt vì nó thu gọn bản chất của chiến tranh vào một biến cố duy nhất. Tình báo là yếu tố then chốt. Công nghiệp là yếu tố then chốt. Lòng dũng cảm cũng then chốt. Và yếu tố may mắn cũng vậy. Trận đánh này sống mãi với thời gian vì nó phơi bày một sự thật tàn khốc vẫn đang chi phối các cuộc xung đột ngày nay: bên nào nhìn nhận vấn đề sáng suốt hơn và thích ứng nhanh hơn, bên đó có thể thay đổi lịch sử chỉ trong vài phút.