Bản Đồ Luật Cấm Quan Hệ Đồng Giới Đang Thu Hẹp, Nhưng Công Lý Vẫn Dừng Lại Ở Biên Giới

Xu hướng tích cực này là có thật. Tổ chức ILGA (Hiệp hội Đồng tính, Song tính, Chuyển giới và Liên giới tính Quốc tế) đã theo dõi dữ liệu này. Họ cho biết số nước cấm quan hệ đồng giới tự nguyện hiện nay đã giảm mạnh so với cuối thế kỷ 20. Nhiều thay đổi lớn ở Ấn Độ, Botswana, Antigua và Barbuda, Barbados, Dominica, Singapore và một số nước khác đã rút ngắn danh sách cấm đoán. Tòa án đóng một vai trò rất quan trọng. Tại Ấn Độ, phán quyết năm 2018 của Tòa án Tối cao đã vô hiệu hóa Điều 377. Tòa tuyên bố quan hệ đồng giới tự nguyện giữa những người trưởng thành là hợp pháp. Họ xem đây là vấn đề của nhân phẩm, sự bình đẳng và đạo đức hiến pháp. Tại Botswana, Tòa Thượng thẩm cũng đưa ra kết luận tương tự vào năm 2019. Phán quyết này sau đó được giữ y án vào năm 2021.

Dù vậy, các khảo sát toàn cầu cũng chỉ ra hàng chục nơi vẫn giữ nguyên án phạt hình sự. Ở một số quốc gia, hình phạt có thể là ngồi tù lâu năm hoặc đánh đập. Trong những hệ thống luật pháp hà khắc nhất, người vi phạm có thể bị tử hình theo luật hình sự hoặc tôn giáo. Các tổ chức nhân quyền như Human Rights Watch và Tổ chức Ân xá Quốc tế đã nhiều lần lên tiếng. Họ nhấn mạnh rằng ngay cả khi hiếm có vụ truy tố, những đạo luật này vẫn gây ra hậu quả nặng nề. Chúng trở thành công cụ cho cảnh sát. Chúng trao quyền gây sức ép cho gia đình. Chúng giúp những kẻ tống tiền có cớ để đe dọa. Và chúng phát đi thông điệp rằng có một nhóm người không được pháp luật bảo vệ bình đẳng như những người khác.

Ranh giới pháp lý không chỉ nằm ở việc nước nào cấm hay không cấm. Nó còn nằm ở khoảng cách giữa quyền riêng tư trên tòa và những tủi nhục thực tế hàng ngày. Ở nhiều nơi, cảnh sát chẳng cần đến bản án để phá hỏng cuộc đời một người. Bị bắt giữ, bêu rếu, mất việc hay bị ép đưa hối lộ đã là những hình phạt quá tàn nhẫn. Tổ chức UNAIDS và Ủy ban Toàn cầu về HIV và Pháp luật đã nhiều lần cảnh báo. Họ cho rằng luật cấm sẽ đẩy những người yếu thế ra xa các dịch vụ y tế. Việc xét nghiệm và điều trị HIV là nhóm bị ảnh hưởng nặng nhất. Nghiên cứu tại nhiều quốc gia cho thấy luật pháp hà khắc làm giảm niềm tin vào chính quyền. Nó cũng tạo ra rào cản lớn trong việc chăm sóc sức khỏe. Nói cách khác, luật pháp không chỉ định đoạt kết quả tại tòa. Nó còn quyết định việc một người có dám bước vào phòng khám hay báo cảnh sát khi gặp nạn hay không.

Lịch sử của những đạo luật này phần lớn bắt nguồn từ thời đế quốc. Rất nhiều luật cấm quan hệ đồng giới hiện nay là di sản từ luật hình sự thời thuộc địa Anh. Điều 377 và các biến thể của nó đã lan rộng vượt xa khỏi nước Anh. Điều này giải thích tại sao nhiều quốc gia khác biệt văn hóa lại có những văn bản luật giống hệt nhau. Tòa án các nước đã bắt đầu chú ý đến điều này. Thẩm phán ở một số nước cựu thuộc địa đã có góc nhìn mới. Họ không xem các luật này là chuẩn mực đạo đức ngàn đời. Thay vào đó, chúng chỉ là công cụ kiểm soát ngoại lai còn sót lại. Điểm này rất quan trọng vì nó thay đổi cách nhìn của công chúng. Các chính trị gia thường nói rằng việc bỏ luật cấm là do sức ép từ phương Tây. Nhưng trong nhiều trường hợp, sự thật lại hoàn toàn ngược lại. Chính việc hình sự hóa mới là thứ được nhập khẩu từ bên ngoài. Và xóa bỏ nó là một bước để giải phóng hệ thống pháp luật.

Tôn giáo, chính trị đảng phái và hệ thống tòa án yếu kém cũng tác động đến kết quả. Ở những nước mà lãnh đạo biến xu hướng tính dục thành biểu tượng quốc gia, các đạo luật này trở thành vũ khí chính trị hữu hiệu. Chúng giúp chính phủ đóng vai người bảo vệ truyền thống. Từ đó, họ làm dư luận quên đi tình trạng tham nhũng, kinh tế khó khăn hay dân chủ xuống cấp. Uganda là một trong những ví dụ rõ ràng nhất cho kịch bản này. Ngay cả khi tòa án bác bỏ vài phần trong luật chống LGBT hà khắc, tác động chính trị vẫn rất đáng sợ. Những lời tuyên truyền của giới chức kích động các đợt càn quét tại địa phương. Chủ nhà đuổi người thuê, công ty sa thải nhân viên. Người dân nhận ra rằng quyền lợi hợp pháp chưa chắc đã bảo vệ họ khỏi sự kỳ thị có hệ thống.

Những cái giá phải trả không hề vô hình. Việc hình sự hóa có thể chia cắt gia đình và triệt đường sống của nhiều người. Nó cũng làm méo mó toàn bộ hệ thống tư pháp. Khi cảnh sát được phép nhắm vào đời tư của người dân, các quy chuẩn về khám xét hay bằng chứng thường bị xem nhẹ. Các nhóm nhân quyền đã ghi nhận nhiều trường hợp tại các quốc gia. Điện thoại bị khám xét, tin nhắn cá nhân bị dùng làm bằng chứng. Nhiều người còn bị giăng bẫy và bắt giữ qua mạng. Những cách làm này không chỉ xâm phạm đời tư nghiêm trọng. Chúng còn bình thường hóa một kiểu trị an vượt quyền, đe dọa quyền riêng tư cơ bản của tất cả mọi người.

Ngay cả ở những nơi đã hợp pháp hóa quan hệ đồng giới, câu chuyện pháp lý vẫn chưa trọn vẹn. Một người có thể không còn bị bỏ tù vì đời sống tình cảm cá nhân. Nhưng họ vẫn không được bảo vệ khỏi sự phân biệt đối xử ở nơi làm việc, chỗ ở hay tội ác thù ghét. Tại một số khu vực ở Đông Âu, Châu Phi, Châu Á và vùng Caribe, khoảng trống này vẫn còn rất lớn. Hệ quả là một hệ thống công lý hai mặt ra đời. Một mặt, nhà nước nói sẽ không bắt bớ bạn vì con người thật của bạn. Mặt khác, họ ngầm cho phép sự cô lập, quấy rối hay bạo lực diễn ra mà không can thiệp. Lằn ranh giữa việc sống đúng luật và sống an toàn thường lớn hơn nhiều so với những gì các chính phủ thừa nhận.

Các giải pháp hiệu quả ngày càng rõ ràng hơn. Tòa án độc lập đóng vai trò rất lớn. Đặc biệt là khi họ dựa trên quyền riêng tư, bình đẳng và nhân phẩm thay vì các câu chữ kỹ thuật khô khan. Việc bãi bỏ luật cấm cũng chỉ hiệu quả nhất khi đi kèm với các cải cách thực tế. Đó là ban hành bộ quy tắc cho cảnh sát, luật chống tống tiền, giới hạn theo dõi kỹ thuật số. Thẩm phán và công tố viên cũng cần được đào tạo. Các bằng chứng y tế cộng đồng phải là một phần của cải cách pháp lý. Khi chính quyền bỏ án phạt hình sự và hỗ trợ tiếp cận y tế, kết quả luôn tốt hơn. Các nhóm nhân quyền và y tế đã nhiều lần xác nhận điều này. Tòa án khu vực và các tổ chức nhân quyền cũng có thể hỗ trợ. Phán quyết của họ có thể chưa được thực thi đồng đều. Nhưng chúng tạo ra sức ép pháp lý để các nhà hoạt động địa phương sử dụng tại tòa án trong nước.

Các chính phủ nước ngoài nên can thiệp một cách khéo léo thay vì im lặng. Những bài học đạo lý cứng nhắc thường chỉ khiến dư luận nghĩ rằng quyền bình đẳng là đòi hỏi từ bên ngoài. Sự hỗ trợ sẽ hiệu quả hơn khi tập trung vào các nhóm trợ giúp pháp lý địa phương. Việc tài trợ cho các vụ kiện vì lợi ích công cộng và bảo vệ các nhà hoạt động cũng rất cần thiết. Những người thay đổi luật pháp thường không phải là các nhà ngoại giao. Họ là công dân, luật sư, nhân viên y tế và các gia đình. Họ là những người buộc tòa án và cơ quan lập pháp phải đối mặt với cái giá sinh mạng nếu cứ tiếp tục trì hoãn.

Thế giới đã thay đổi, nhưng chưa đến mức để chúng ta tự mãn. Số quốc gia cấm quan hệ đồng giới giảm đi là một dấu hiệu tiến bộ thực sự. Nó cho thấy những đạo luật tồi tệ nhất cũng có thể bị xóa bỏ. Nhưng công lý không thể chỉ đong đếm bằng việc hủy bỏ một đạo luật. Nó phải được đo lường bằng việc con người có thể sống mà không sợ hãi hay không. Họ không phải lo bị bắt bớ, tống tiền, bêu rếu hay bị chính quyền coi thường. Nếu xét theo tiêu chí đó, bản đồ thế giới vẫn chưa hề hiện đại như nhiều người lầm tưởng. Với hàng triệu người, tính hợp pháp vẫn rất mong manh. Và khoảng cách giữa nước này với nước kia vẫn là lằn ranh sinh tử giữa quyền tự do và chốn lao tù.