Tôn giáo toàn cầu không hề biến mất, chỉ đang phân hóa mạnh mẽ

Các dữ liệu lớn nhất đều chứng minh điều đó. Nghiên cứu từ Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy Cơ đốc giáo vẫn là tôn giáo lớn nhất thế giới. Theo ước tính gần đây, tôn giáo này có khoảng 2,3 tỷ tín đồ. Hồi giáo đứng thứ hai và có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất về tỷ lệ dân số. Những người theo đạo Hindu, chủ yếu sống ở Ấn Độ và Nepal, là nhóm tôn giáo lớn thứ ba. Nhóm không theo tôn giáo nào cũng chiếm tỷ lệ rất lớn. Nhóm này thường là những người vô thần, bất khả tri hoặc không có tôn giáo chính thức. Họ xuất hiện nhiều ở Trung Quốc, châu Âu, Bắc Mỹ và một phần Đông Á. Tuy nhiên, có một hiểu lầm phổ biến là nhóm không tôn giáo đang tăng tốc đồng đều ở mọi nơi. Thực tế, sự gia tăng của họ đang chậm lại ở nhiều quốc gia. Ở một số khu vực, tốc độ phát triển của các cộng đồng tôn giáo còn nhanh hơn nhiều.

Điều này rất quan trọng. Bởi lẽ, sự thay đổi dân số không chỉ đến từ đức tin, mà còn do nhân khẩu học. Các nghiên cứu dài hạn của Pew liên tục cho thấy người Hồi giáo thường trẻ hơn. Họ cũng có tỷ lệ sinh cao hơn nhiều nhóm tôn giáo lớn khác. Cơ đốc giáo lại đang phát triển nhanh nhất ở vùng hạ Sahara của châu Phi. Nơi đây có dân số trẻ và không ngừng tăng. Ngược lại, phần lớn châu Âu đang già hóa. Cả các nhà thờ Cơ đốc giáo lẫn nhóm người thế tục tại đây đều đối mặt với tỷ lệ sinh thấp. Nhật Bản và Hàn Quốc lại cho thấy một góc nhìn khác. Cả hai nước đều chứng kiến những thay đổi lớn về tôn giáo và bản sắc. Nhưng thách thức nhân khẩu học lớn nhất của họ là dân số đang giảm và già đi.

Nói cách khác, tương lai của tôn giáo không chỉ được quyết định ở các chủng viện, tòa nhà quốc hội hay trên mạng. Nó còn được định hình ở các khoa sản, trên những tuyến đường di cư và tại các khu dân cư. Một đứa trẻ sinh ra ở Nigeria hôm nay sẽ sống trong môi trường tôn giáo rất khác với một đứa trẻ sinh ra ở Thụy Điển. Nigeria dự kiến sẽ trở thành một trong những nước đông dân nhất thế giới. Tôn giáo vẫn đóng vai trò trung tâm trong đời sống cộng đồng và cá nhân ở đây, cho cả người theo Cơ đốc giáo lẫn Hồi giáo. Ngược lại, Thụy Điển có tỷ lệ người không theo tôn giáo rất cao. Mối quan hệ giữa đức tin và bản sắc ở đây cũng rất khác biệt. Dù vậy, các tổ chức tôn giáo tại Thụy Điển vẫn giữ vai trò quan trọng trong các nghi lễ vòng đời, từ thiện và hỗ trợ cộng đồng.

Di cư lại thêm một yếu tố nữa. Các cộng đồng tôn giáo không nằm gọn trong biên giới quốc gia. Suốt ba thập kỷ qua, di cư đã biến nhiều thành phố phương Tây thành những nơi đa tôn giáo rõ rệt. London, Toronto, Paris và New York là những ví dụ tiêu biểu. Nhà thờ Hồi giáo, đền thờ Hindu, đền thờ Sikh, nhà thờ Ngũ Tuần, giáo xứ Chính thống giáo và các trung tâm Phật giáo ngày càng mở rộng tại các khu phố có dân nhập cư. Tại Anh, dữ liệu điều tra dân số cho thấy số người tự nhận là Cơ đốc giáo đang giảm. Đồng thời, số người không theo đạo lại tăng lên. Nhưng các cộng đồng Hồi giáo, Hindu giáo, Sikh giáo và các tôn giáo thiểu số khác vẫn tiếp tục phát triển. Kết quả không chỉ là sự chuyển dịch đơn thuần từ có đạo sang không đạo. Nó tạo ra một bức tranh tôn giáo đa dạng và pha trộn hơn.

Sự chuyển dịch này giải thích vì sao các cuộc tranh luận công khai về tôn giáo lại căng thẳng hơn những gì các con số khô khan thể hiện. Tại một số nước, tôn giáo chiếm đa số trước đây đang mất dần vị thế độc tôn. Cùng lúc đó, các cộng đồng đức tin nhỏ hơn lại xuất hiện rõ nét hơn. Điều này có thể gây xích mích về trường học, chế độ ăn uống, trang phục, ngày lễ, phong tục tang lễ và quyền tự do tín ngưỡng. Pháp đã chứng kiến nhiều cuộc tranh cãi lặp đi lặp lại về chủ nghĩa thế tục và các biểu tượng tôn giáo nơi công cộng. Ấn Độ đang gặp căng thẳng gia tăng xoay quanh mối quan hệ giữa bản sắc Hindu giáo và quyền công dân. Tại Mỹ, Cơ đốc giáo vẫn định hình ngôn ngữ công chúng và chính trị. Tuy nhiên, quốc gia này đang đa dạng tôn giáo hơn so với giữa thế kỷ 20. Số người tự nhận không theo tôn giáo nào hiện cũng cao hơn các thế hệ trước.

Tác động xã hội vượt xa khỏi khuôn khổ chính trị. Sự thay đổi dân số tôn giáo ảnh hưởng đến những người điều hành các tổ chức từ thiện, mạng lưới tình nguyện và người chăm sóc khi có khủng hoảng. Các nghiên cứu ở Mỹ và châu Âu thường chỉ ra rằng các cộng đồng tôn giáo vẫn là nguồn cung cấp chính cho viện trợ lương thực, hỗ trợ người tị nạn, chăm sóc người cao tuổi và gắn kết xóm giềng. Khi các nhà thờ cũ vắng người đi lễ, nhiều thị trấn mất đi không chỉ một nơi thờ tự. Họ mất đi một tổ chức địa phương từng tổ chức các bữa ăn, câu lạc bộ thanh niên, tang lễ và những hình thức đoàn kết thầm lặng mỗi ngày. Cùng lúc đó, các giáo đoàn mới do cộng đồng nhập cư lập ra thường xây dựng lại chính những mạng lưới xã hội đó, nhưng bằng các ngôn ngữ và truyền thống khác nhau.

Đó là lý do vì sao những bảng xếp hạng thô sơ xem tôn giáo nào đang "chiến thắng" lại đi lệch trọng tâm. Phân tích dân số có thể cho thấy quy mô, nhưng không thể hiện hết chiều sâu đức tin, mức độ thực hành đạo hay vai trò của đức tin trong đời sống hàng ngày. Một quốc gia có thể có hàng triệu người được tính là tín đồ Cơ đốc giáo, Hồi giáo, Hindu giáo hay Phật giáo. Nhưng cách thờ phượng thực tế của họ lại rất khác nhau. Châu Mỹ Latinh là một ví dụ rõ ràng. Công giáo vẫn có ảnh hưởng sâu rộng trên toàn khu vực. Tuy nhiên, các nhà thờ Ngũ Tuần và Tin Lành đã phát triển rất nhanh ở những nước như Brazil và Guatemala. Họ thay đổi phong cách thờ phượng, thói quen truyền thông và các liên minh chính trị địa phương. Con số rất quan trọng, nhưng hình thức tôn giáo mà người dân thực hành cũng quan trọng không kém.

Nhiều người cũng mắc sai lầm phổ biến khi cho rằng hiện đại hóa luôn làm suy yếu đức tin. Bằng chứng cho thấy điều này không hoàn toàn đúng. Tại một số xã hội, giáo dục, đô thị hóa và thu nhập tăng thường đi kèm với việc giảm sự gắn kết với các tôn giáo chính thức. Điều này đặc biệt đúng ở những nơi các tổ chức tôn giáo đã đánh mất niềm tin. Nhưng ở nhiều nơi khác, cuộc sống hiện đại không hề xóa bỏ tôn giáo. Nó chỉ làm tôn giáo biến đổi. Các siêu nhà thờ (megachurch), nhóm cầu nguyện trực tuyến, tài chính Hồi giáo, các phong trào tâm linh gắn với yoga, và các tuyến đường hành hương được hồi sinh đều cho thấy đức tin biết cách thích nghi. Ngay cả khi tỷ lệ đi lễ nhà thờ truyền thống giảm xuống, việc tìm kiếm tâm linh vẫn tồn tại dưới những hình thức mới.

Vậy chính phủ, các nhà giáo dục và lãnh đạo dân sự nên làm gì trước thực tế này? Thứ nhất, họ cần hiểu biết sâu sắc hơn về tôn giáo. Rất nhiều cuộc tranh luận công khai vẫn coi đức tin là một tàn dư hay một mối đe dọa. Cả hai điều này đều sai. Nó là một sức mạnh bền bỉ trong đời sống đạo đức và cộng đồng của rất nhiều người. Trường học và các cơ quan công quyền nên giảng dạy rõ ràng hơn về các tôn giáo lớn và những thế giới quan không tôn giáo. Mục tiêu không phải là truyền đạo, mà để giảm bớt sự thiếu hiểu biết. Thứ hai, các cơ quan điều tra dân số và nhà nghiên cứu cần dữ liệu cẩn thận hơn. Các thống kê về sự gắn kết tôn giáo đơn thuần có thể che giấu những khác biệt lớn về cách thực hành, chuyển đạo và sự thay đổi giữa các thế hệ. Thứ ba, các nhà hoạch định chính sách nên chuẩn bị sẵn sàng cho sự đa dạng thay vì chỉ thụ động đối phó. Điều đó có nghĩa là cần có các quy định công bằng về thờ phượng, ngày lễ, tuyên úy, tang lễ và chống phân biệt đối xử, đồng thời áp dụng một cách nhất quán.

Các nhà lãnh đạo tôn giáo cũng phải đối mặt với một thách thức lớn. Tăng trưởng dân số đơn thuần không đảm bảo được uy quyền đạo đức. Nhiều tổ chức đang phải vật lộn với các vụ bê bối, vấn đề chính trị hóa và sự mất niềm tin. Nếu các cộng đồng đức tin muốn giữ được giá trị trong xã hội, họ cần phải thể hiện sự đáng tin cậy. Họ phải làm điều đó thông qua việc phục vụ, sự minh bạch và sẵn sàng chung sống với những khác biệt sâu sắc.

Bài học quan trọng nhất từ bản đồ tôn giáo toàn cầu ngày nay là sự suy giảm không phải là toàn bộ câu chuyện, và sự tăng trưởng cũng không hẳn là một chiến thắng đơn giản. Tôn giáo không hề biến mất. Nó đang dịch chuyển, nhân lên, phân mảnh và xuất hiện trở lại ở những hình thức và vùng đất mới. Điều này rất quan trọng. Bởi lẽ, đức tin vẫn định hình cách hàng triệu người kết hôn, thương tiếc, bỏ phiếu, làm từ thiện, nuôi dạy con cái và tưởng tượng về tương lai. Thế giới không đồng loạt trở nên thế tục hay sùng đạo hơn. Nó đang trở nên phân hóa mạnh mẽ. Và việc học cách chung sống với sự phân hóa đó có thể là một thử thách thầm lặng của thế kỷ này để giữ gìn hòa bình xã hội.