Cơn bão sa thải do AI đang nhắm vào dân văn phòng đầu tiên

Sự thay đổi này rất quan trọng. Nó bác bỏ những suy nghĩ lạc quan trước đây về công nghệ và việc làm. Nhiều nhân viên văn phòng từng tin rằng công việc của họ an toàn. Họ nghĩ vậy vì việc của họ đòi hỏi tư duy, ngôn ngữ và kỹ năng máy tính, chứ không phải lao động chân tay lặp đi lặp lại. Thế nhưng, đó lại chính là những việc mà các hệ thống AI tạo sinh (generative AI) và các công cụ làm việc ngày nay có thể xử lý hàng loạt rất tốt. Mối đe dọa ở đây không hẳn là máy móc sẽ thay thế con người hoàn toàn. Nó là một thực tế phũ phàng và tàn khốc hơn ngay trước mắt. Đó là các ông chủ nhận ra họ chỉ cần ít nhân viên hơn để làm ra một khối lượng công việc như cũ.

Bằng chứng đang xuất hiện ngày càng nhiều ở khắp các ngành nghề. Trong lĩnh vực công nghệ, một vài công ty đã công khai việc cắt giảm nhân sự là do dùng AI nhiều hơn. Hoặc do họ đang chuyển hướng chiến lược sang đầu tư cho AI. Điều này không có nghĩa là mọi vụ sa thải công nghệ gần đây đều chỉ do AI. Nhiều công ty đã tuyển quá tay trong đại dịch. Giờ họ phải cắt giảm chi phí khi lãi suất tăng cao. Nhưng các thông báo của công ty, các cuộc họp với nhà đầu tư và kế hoạch tuyển dụng đều cho thấy một xu hướng chung. Các công ty đang cắt giảm đội ngũ hỗ trợ, vận hành, làm nội dung và lập trình cơ bản. Trong khi đó, họ lại chi bạo hơn cho các công cụ AI và các vị trí chuyên về AI.

Ngành truyền thông là một ví dụ rõ ràng khác. Các tòa soạn, phòng marketing và các studio nội dung đã cắt giảm ngân sách thuê freelance và cả nhân viên chính thức. Cùng lúc đó, họ thử nghiệm các hệ thống AI có khả năng viết bài, tóm tắt tài liệu, đặt tiêu đề, viết lại mô tả sản phẩm và thiết kế hình ảnh cơ bản. Trong năm 2023 và 2024, các sếp trong ngành xuất bản và quảng cáo đều gọi AI là một công cụ giúp tăng năng suất. Nhưng đối với người lao động, điều đó thường đồng nghĩa với việc ít việc để làm hơn và đội ngũ bị thu hẹp lại. Khối lượng công việc không hề biến mất. Nó chỉ bị dồn ép lại.

Ngành chăm sóc khách hàng cũng là một trong những mục tiêu đầu tiên. Các mô hình ngôn ngữ lớn hiện đang được dùng để xử lý các yêu cầu hỗ trợ bước đầu trong ngành ngân hàng, viễn thông, bán lẻ và phần mềm. Nghiên cứu từ các tổ chức lớn như Stanford và MIT cho thấy trợ lý AI có thể tăng năng suất cho nhân viên hỗ trợ khách hàng. Đặc biệt là với những nhân viên chưa có nhiều kinh nghiệm. Phát hiện này thường được xem là tin vui. Nó thực sự tốt cho kết quả công việc. Nhưng nó cũng cho các ông chủ một cái cớ để giảm bớt nhân sự khi đã đo đếm được hiệu quả. Nếu một nhân viên có thể giải quyết nhiều yêu cầu hơn nhờ AI, các công ty có thể sẽ sa thải bớt người.

Ngành nhân sự và tuyển dụng cũng gặp áp lực tương tự. Việc sàng lọc hồ sơ, xếp lịch phỏng vấn, hỗ trợ nội bộ và giải đáp thắc mắc về chính sách đang ngày càng được tự động hóa. Ngành tài chính và pháp lý cũng đi theo hướng này. Việc phân tích cơ bản, xem xét tài liệu, kiểm tra tuân thủ, xử lý hóa đơn và soạn thảo hợp đồng chưa hoàn toàn giao hết cho máy móc. Nhưng chúng đang được làm nhanh đến mức các quản lý có cớ để cắt giảm nhân sự mới vào nghề (junior). Điều này tạo ra một rủi ro lớn về lâu dài. Những công việc junior thường là nấc thang đầu tiên trong sự nghiệp. Nếu những vị trí này bị thu hẹp, nguồn nhân lực trình độ cao trong tương lai cũng sẽ cạn dần theo.

Các nhà kinh tế học lao động đã cảnh báo từ lâu rằng công nghệ hiếm khi xóa sổ việc làm chỉ sau một đêm. Thường thì nó sẽ chia nhỏ công việc ra thành nhiều phần. Sau đó, nó loại bỏ những phần có thể làm theo mẫu. Nghiên cứu gần đây của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cho biết AI có khả năng ảnh hưởng đến phần lớn việc làm ở các nước phát triển. Trong đó, giới văn phòng sẽ chịu tác động nặng nề hơn. Tổ chức OECD cũng đưa ra nhận định tương tự. Những công việc trí óc lặp đi lặp lại có thể dễ bị thay thế nhất. Đó mới là sự thay đổi thực sự. Việc dễ mất hay không giờ đây không còn phụ thuộc vào yếu tố chân tay. Nó phụ thuộc vào việc công việc đó có dễ đoán hay không.

Điều này giúp giải thích vì sao các vụ sa thải do AI lại xuất hiện cùng lúc ở nhiều ngành khác nhau. Một nhân viên tuyển dụng ở London, một trợ lý pháp lý ở New York, một biên tập viên ở Sydney hay một nhân viên tổng đài ở Manila có thể làm những công việc rất khác nhau. Thế nhưng, họ đều dành phần lớn thời gian làm việc để xử lý các thông tin có sẵn theo khuôn mẫu. Các hệ thống AI đang làm ngày càng tốt chính loại công việc đó. Mức độ lan rộng có thể không đồng đều, nhưng xu hướng thì đã rất rõ ràng.

Hậu quả của việc này không chỉ dừng lại ở việc một cá nhân mất việc. Một hệ lụy khác là áp lực tiền lương. Ngay cả khi người lao động giữ được việc, các ông chủ có thể vin vào cớ AI đã khiến công việc của họ dễ dàng hơn và ít giá trị hơn. Một hệ lụy nữa là sự bấp bênh trong sự nghiệp của lao động trẻ. Các công việc văn phòng dành cho người mới (entry-level) từ lâu đã là bước đệm để vươn lên tầng lớp trung lưu. Nếu những vị trí này bị cắt giảm, sinh viên mới ra trường hoặc những người chuyển ngành sẽ có ít cơ hội học hỏi hơn. Hệ lụy thứ ba mang tính khu vực. Các thành phố và vùng ngoại ô vốn sống dựa vào công việc hành chính và dịch vụ văn phòng có thể gặp khó khăn. Nhất là khi các công ty gom nhiều công việc lại và giao cho hệ thống AI.

Ngoài ra còn có vấn đề về sự công bằng. Người lao động thường được nghe rằng AI sẽ xóa bỏ sự nhàm chán và giải phóng họ để làm những việc ý nghĩa hơn. Đôi khi điều đó là thật. Nhưng trên thực tế, nhiều nhân viên lại nếm mùi khác trước tiên. Họ bị giám sát chặt hơn, phải làm việc với nhịp độ nhanh hơn. Họ luôn nơm nớp lo sợ rằng cứ mỗi lần năng suất tăng lên là lại có thêm một đợt sa thải mới. Mối quan hệ giữa người lao động và công ty bắt đầu rạn nứt. Nhất là khi nhân viên bị yêu cầu đào tạo chính cái hệ thống có thể sẽ đuổi việc cả đội của họ sau này.

Tất cả những điều này không có nghĩa là chúng ta phải tìm cách cấm cản AI. Lịch sử cho thấy các công cụ tăng năng suất có thể nâng cao mức sống và tạo ra nhiều nghề mới. Nhưng kết quả tốt đẹp đó không tự nhiên mà có. Nó phụ thuộc vào việc các tổ chức thay đổi thích ứng nhanh đến đâu. Các công ty cần có quy tắc rõ ràng hơn về việc dùng AI. Họ phải dùng AI để hỗ trợ công việc chứ không phải để xóa bỏ nó. Chính phủ có thể làm nhiều hơn để hỗ trợ bảo hiểm tiền lương, đào tạo lại, dạy nghề và học tập suốt đời. Những điều này phải gắn với nhu cầu lao động thực tế chứ không chỉ là những lời hứa suông. Trường học và đại học cần chuẩn bị cho học sinh những công việc kết hợp giữa kiến thức chuyên môn, khả năng tư duy con người và sự thành thạo công cụ. Không nên chỉ dạy họ cách hoàn thành một nhiệm vụ đơn thuần.

Sự minh bạch cũng rất quan trọng. Các ông chủ cần phải nói rõ khi nào tự động hóa là lý do cắt giảm nhân sự. Hiện tại, nhiều vụ sa thải chỉ được gọi chung chung là "tái cấu trúc" hoặc "tối ưu hiệu quả". Cách dùng từ này che giấu đi sự thật mà người lao động, cơ quan quản lý và cộng đồng cần biết. Dữ liệu tốt hơn sẽ giúp chúng ta có những cuộc tranh luận thẳng thắn hơn. Để xem ai được, ai mất và nơi nào cần hỗ trợ nhất.

Bài học sâu xa ở đây có thể gây khó chịu nhưng lại rất quan trọng. AI không chỉ thay đổi bề nổi của công việc. Nó đang định hình lại giá trị của chính những công việc tư duy lặp đi lặp lại. Những ngành đầu tiên cảm nhận được sự thay đổi này không hẳn là những ngành làm tay chân nhiều nhất hay ít học nhất. Đó là những ngành được xây dựng dựa trên các thao tác máy tính lặp đi lặp lại. Đó là lý do câu chuyện sa thải lần này lớn hơn hẳn so với làn sóng tự động hóa ngày xưa. Câu hỏi đặt ra không còn là liệu AI có ảnh hưởng đến công việc văn phòng hay không. Chuyện đó đã xảy ra rồi. Câu hỏi thực sự là liệu xã hội có kịp phản ứng hay không, trước khi một thế hệ người lao động nhận ra rằng chốn văn phòng chưa bao giờ an toàn như họ vẫn tưởng.