Cuộc chạy đua với thảm họa tiếp theo đã bắt đầu

Trên khắp thế giới, năm 2024 và 2025 đã đưa ra những lời cảnh báo. Tổ chức Khí tượng Thế giới cho biết 2024 là năm nóng nhất được ghi nhận, do sự tích tụ khí nhà kính và nhiệt độ đại dương không chịu hạ nhiệt. Điều này rất quan trọng vì các đại dương ấm lên không phải là vấn đề phụ. Chúng chính là nhiên liệu. Chúng nạp hơi ẩm vào khí quyển, nuôi dưỡng những cơn bão mạnh hơn và khiến mưa trở nên dữ dội hơn khi các hệ thống thời tiết cuối cùng cũng đổ bộ. Các nhà nghiên cứu tại các trung tâm khí hậu lớn đã nhiều lần phát hiện ra rằng bầu khí quyển ấm hơn chứa nhiều hơn khoảng 7% hơi nước cho mỗi độ C tăng lên. Điều này nghe có vẻ chuyên môn cho đến khi một thành phố bị nhấn chìm chỉ trong một đêm.

Hãy bắt đầu ở Nam Á, nơi hàng triệu người đang bước vào năm 2026 với một nỗi sợ đơn giản: rằng mùa gió mùa tới sẽ lại biến cuộc sống bình thường thành một cái bẫy chết người. Năm 2022, lũ lụt thảm khốc ở Pakistan đã ảnh hưởng đến hơn 30 triệu người, theo ước tính của chính phủ và Liên Hợp Quốc. Nhiều ngôi làng biến mất, mùa màng thất bát và dịch bệnh theo sau dòng nước. Cuộc tranh cãi chính trị sau đó cũng cho thấy nhiều điều như chính trận lụt. Các quan chức yêu cầu công lý khí hậu từ các nước giàu. Trong khi đó, các nhà phê bình trong nước lại cáo buộc giới tinh hoa xây dựng ở những khu vực dễ bị lũ lụt, phá hỏng quy hoạch địa phương và coi nhẹ hệ thống thoát nước. Cả hai điều đều đúng. Đó vừa là một câu chuyện khí hậu toàn cầu, vừa là một vụ bê bối về quản trị địa phương.

Mô hình tương tự hiện cũng thấy rõ từ Ấn Độ, Nepal đến Bangladesh. Các thành phố ở Nam Á đang phát triển nhanh chóng, thường là thiếu quy hoạch, và mưa lớn gây ảnh hưởng nặng nề nhất ở những nơi bê tông đã thay thế vùng đất ngập nước và các khu dân cư nghèo nằm trên đường đi của dòng nước. Tại Ấn Độ, các trận lũ lụt và sạt lở đất chết người ở Himachal Pradesh và Uttarakhand trong những năm gần đây đã cho thấy cái giá của việc xây dựng liều lĩnh ở các khu vực miền núi mong manh. Các chuyên gia đã cảnh báo trong nhiều năm rằng việc phá sườn đồi, xây dựng quá nhiều đường sá và mở rộng khách sạn mà không có biện pháp kiểm soát môi trường phù hợp sẽ khiến mưa lớn trở nên tàn khốc hơn nhiều. Rồi cơn mưa ập đến, và lời cảnh báo đã trở thành số người chết.

Nếu Nam Á là một mặt trận, thì lưu vực Đại Tây Dương là một mặt trận khác. Các cơ quan dự báo không đoán trước chính xác các thảm họa trong một năm, nhưng họ theo dõi các yếu tố làm tăng khả năng xảy ra các mùa bão tồi tệ. Nhiệt độ bề mặt biển đặc biệt ấm ở Đại Tây Dương và Vịnh Mexico đã góp phần tạo ra những cơn bão mạnh hơn và tăng cường độ nhanh hơn. Năm 2023, bão Otis đã mạnh lên từ một cơn bão nhiệt đới thành một cơn bão cấp 5 trước khi tàn phá Acapulco, giết chết hàng chục người và phá hủy cơ sở hạ tầng cơ bản. Các nhà khí tượng học gọi đây là một trong những sự kiện bão mạnh lên nhanh nhất từng được quan sát ở khu vực đó. Phần đáng sợ không chỉ là tốc độ của nó. Mà là những gì nó đã phơi bày. Một thành phố lớn có nguồn thu từ du lịch, được thế giới biết đến và có kinh nghiệm lâu năm đối phó với bão vẫn bị choáng ngợp.

Điều đó sẽ khiến tất cả những người sống ở các vùng ven biển có thu nhập thấp hơn với hệ thống cảnh báo yếu kém hơn phải kinh hoàng. Vùng Caribe, Trung Mỹ và một phần miền nam Hoa Kỳ đang bước vào mỗi mùa bão với nước biển nóng hơn và rủi ro cao hơn. Tại Libya năm 2023, Bão Daniel đã làm vỡ các con đập phía trên thành phố Derna và biến toàn bộ khu dân cư thành những ngôi mộ tập thể. Số người chết lên đến hàng nghìn. Các quan chức đổ lỗi cho lượng mưa chưa từng có. Còn người dân và các nhà điều tra thì chỉ ra một điều tồi tệ hơn: cơ sở hạ tầng bị bỏ bê, sự phân rã nhà nước và những cảnh báo bị phớt lờ. Một cơn bão không hành động một mình. Sự sụp đổ chính trị đã hoàn thành nốt công việc.

Tiếp đến là nắng nóng, thảm họa chết người nhất nhưng lại không đủ kịch tính để lên truyền hình. Lũ lụt cho bạn những hình ảnh gây sốc. Nắng nóng giết người lặng lẽ hơn, và thường hiệu quả hơn. Châu Âu đã học được bài học cay đắng đó vào năm 2022, khi một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature Medicine ước tính có hơn 60.000 ca tử vong liên quan đến nắng nóng trên khắp lục địa trong mùa hè. Năm 2023 lại tiếp nối một năm nắng nóng gay gắt khác. Đây không còn chỉ là vấn đề của Địa Trung Hải nữa. Mà là một vấn đề đô thị toàn cầu. Tại các thành phố từ Phoenix đến Delhi đến Athens, nhiệt đang bị giữ lại bởi nhựa đường, nhà ở tồi tàn và quy hoạch y tế công cộng yếu kém. Những người có nguy cơ cao nhất thường là những người ít được chú ý nhất về mặt chính trị: người lao động ngoài trời, người già, người di cư, người dân khu ổ chuột, tù nhân.

Phản ứng chính trị đối với nắng nóng khắc nghiệt vẫn còn yếu kém đến mức vô lý. Nhiều chính phủ đưa ra cảnh báo và gọi đó là chiến lược. Đó là quan hệ công chúng, không phải là bảo vệ. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng các biện pháp can thiệp đơn giản như trung tâm làm mát, trồng cây xanh, mái nhà phản quang và các biện pháp bảo vệ người lao động có thể cứu sống nhiều người. Tuy nhiên, ở nhiều quốc gia, ngân sách vẫn ưu tiên cho các công trình xây dựng lớn và cứu hộ sau thảm họa hơn là công việc phòng ngừa chậm hơn, ít hào nhoáng hơn. Lý do không có gì bí ẩn. Phòng ngừa hiếm khi khiến các nhà lãnh đạo trông có vẻ anh hùng trước ống kính máy quay.

Châu Phi phải đối mặt với mối đe dọa kép vào năm 2026: thảm họa lũ lụt ở một số vùng và hạn hán khắc nghiệt ở những vùng khác. Vùng Sừng châu Phi đã phải hứng chịu đợt hạn hán tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ trước khi lũ lụt nghiêm trọng quay trở lại vào năm 2023, khiến hàng trăm nghìn người ở Somalia, Kenya và Ethiopia phải di dời. Sự dao động dữ dội giữa các thái cực này đang trở thành một trong những đặc điểm rõ nét của khí hậu nóng hơn. Mùa màng thất bát vì thiếu mưa, sau đó các cộng đồng lại bị ảnh hưởng bởi lũ lụt đột ngột phá hủy những gì còn lại. Liên đoàn Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế đã nhiều lần cảnh báo rằng chu kỳ này đang đẩy các hệ thống nhân đạo đến giới hạn.

Cháy rừng là một mối đe dọa toàn cầu khác hiện đang rình rập ở hầu hết các châu lục. Mùa cháy rừng năm 2023 của Canada đã thiêu rụi hơn 18 triệu ha, diện tích lớn nhất được ghi nhận, và đẩy khói vào sâu các thành phố lớn của Mỹ. Hy Lạp, Chile và một phần của Úc đều đã cho thấy lửa có thể lan nhanh từ những vùng hẻo lánh sang các vùng ngoại ô, đường sá và khu du lịch. Mùa cháy rừng đang kéo dài hơn ở nhiều nơi, và điều kiện nóng hơn, khô hơn khiến việc dập lửa trở nên khó khăn hơn. Nhưng một lần nữa, bê bối không chỉ là khí hậu. Mà còn là quản lý đất đai, quy hoạch tồi và các chính phủ phê duyệt việc mở rộng đô thị vào các khu vực có nguy cơ cao trong khi giả vờ rằng các kế hoạch sơ tán là đủ.

Và đây là lúc cuộc tranh cãi trở nên gay gắt. Mỗi khi một thảm họa lớn xảy ra, cỗ máy tin đồn tương tự lại quay cuồng. Một số người đổ lỗi cho các chương trình điều khiển thời tiết bí mật. Những người khác cho rằng các cơn bão được tạo ra, các đám cháy được cố tình gây ra để chiếm đất, hoặc bản đồ lũ lụt là những trò lừa đảo chính trị. Không có bằng chứng đáng tin cậy nào cho những tuyên bố chung chung đó. Nhưng những thuyết này phát triển mạnh mẽ vì lòng tin đã bị phá hủy bởi những thất bại có thật. Các quan chức có che giấu dữ liệu đáng xấu hổ. Họ có phê duyệt các dự án xây dựng nguy hiểm. Họ có để các nhà vận động hành lang định hình quy hoạch. Họ có cắt giảm ngân sách bảo trì cho đến khi cầu, đê và đập trở thành những cái bẫy. Khi các thể chế nói dối về những vụ tham nhũng thông thường, họ tạo ra điều kiện hoàn hảo cho sự hoang tưởng phi thường.

Vì vậy, câu chuyện thực sự của năm 2026 không phải là một lời tiên tri về một ngày tận thế. Đó là một cuộc chạy đua. Một cuộc chạy đua giữa nguy cơ thiên nhiên ngày càng leo thang và các hệ thống chính trị vẫn hành động quá chậm, xây dựng quá rẻ tiền và bảo vệ quá thiếu công bằng. Trận lụt, đợt nắng nóng, cơn bão hay vụ cháy rừng chết người tiếp theo sẽ không chỉ đơn thuần cho thấy sức mạnh của thiên nhiên. Nó sẽ cho thấy chính phủ nào đã chịu khó lắng nghe, chính phủ nào đã đánh cược với sự an toàn của công chúng, và chính phủ nào vẫn coi việc thích ứng với khí hậu như một khẩu hiệu cho các hội nghị thượng đỉnh.

Các thảm họa sắp xảy ra vào năm 2026 sẽ không gây chết người như nhau ở mọi nơi. Đó chính là vấn đề. Mối nguy là toàn cầu. Cái chết hàng loạt thường mang tính địa phương và chính trị. Một thành phố nạo vét cống rãnh, nâng cấp hệ thống cảnh báo và bảo vệ người lao động. Một thành phố khác thì cắt xén, đổ lỗi cho số phận và đếm xác sau đó. Thời tiết có thể đang trở nên khắc nghiệt hơn. Bản cáo trạng thực sự là thế giới đã biết điều này, và quá nhiều nhà lãnh đạo vẫn đang lựa chọn phơi mình trước rủi ro thay vì chuẩn bị.