Mười nhà khoa học, mười cái bóng: Bí ẩn các bộ óc biến mất vẫn ám ảnh thế giới

Cần phải nói rõ rằng: không có bằng chứng xác thực nào về một âm mưu lớn đằng sau danh sách được cho là gồm 10 nhà khoa học Mỹ đã mất tích hoặc qua đời. Nhưng cũng không có gì khó hiểu khi những vụ việc này làm dấy lên nghi ngờ xuyên biên giới. Các chính phủ thường che giấu thông tin. Các cơ quan tình báo tiến hành các chiến dịch bí mật. Các quốc gia đối thủ nhắm vào nhân tài. Và lịch sử có đầy những ví dụ thực tế về việc các nhà khoa học bị theo dõi, chiêu mộ, đe dọa và, trong thời chiến, bị ám sát.

Vậy, đâu là những kịch bản mà mọi người không ngừng bàn tán? Đầu tiên là kịch bản thông thường nhất và ít được chấp nhận nhất: sự trùng hợp. Các nhà khoa học cũng là con người, không phải những sinh vật thần thoại. Họ cũng bị trầm cảm, nghiện ngập, căng thẳng và khủng hoảng gia đình như bao người khác. Trong một số vụ việc nổi tiếng liên quan đến các nhà nghiên cứu ở Mỹ và Anh, nhân viên điều tra đã kết luận nguyên nhân là tự tử hoặc rủi ro, không phải do phá hoại. Vấn đề là công chúng hiếm khi tin vào một hồ sơ đã khép lại khi nạn nhân làm việc gần các bí mật.

Kịch bản thứ hai là áp lực công việc dẫn đến tử vong. Công việc nghiên cứu rất khắc nghiệt. Dữ liệu từ tạp chí Nature và nhiều khảo sát sức khỏe tâm thần tại các trường đại học đã cho thấy tỷ lệ lo âu, kiệt sức và trầm cảm cao trong giới nghiên cứu, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ và những người chịu áp lực về kinh phí tài trợ. Khi một cái chết xảy ra sau sự bẽ mặt trong nghề nghiệp, mất kinh phí, rắc rối thị thực hoặc tranh chấp trong phòng thí nghiệm, những lời đồn đoán về âm mưu nhanh chóng lấp đầy khoảng lặng.

Thứ ba là gián điệp công nghiệp. Đây không phải là chuyện viễn tưởng. Bộ Tư pháp Mỹ, FBI và các cơ quan an ninh châu Âu đã nhiều lần cảnh báo rằng các nghiên cứu tiên tiến về chip, công nghệ sinh học, hàng không vũ trụ và năng lượng là mục tiêu hàng đầu của tình báo nước ngoài và các vụ trộm cắp doanh nghiệp. Nếu một nhà khoa học nắm giữ kiến thức quan trọng biến mất, mọi người ngay lập tức tự hỏi liệu họ đã bị chiêu mộ, ép buộc hay bị loại bỏ.

Thứ tư là đào tẩu. Nghe có vẻ giống như phim, nhưng điều này đã xảy ra qua nhiều thế hệ. Trong Chiến tranh Lạnh, các nhà khoa học và kỹ sư đã di chuyển giữa các khối đối lập trong bí mật. Ngày nay, tình hình có khác nhưng vẫn rất khốc liệt. Trung Quốc, Mỹ, Nga và một số quốc gia vùng Vịnh đều đang cạnh tranh để thu hút nhân tài chiến lược trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, quốc phòng và sản xuất tiên tiến. Một nhà nghiên cứu mất tích có thể nhanh chóng trở thành một tin đồn địa chính trị.

Kịch bản thứ năm là bạo lực hình sự không có âm mưu lớn nào. Cướp bóc, bạo hành gia đình, các cuộc tấn công ngẫu nhiên và tham nhũng ở địa phương cướp đi sinh mạng của nhiều chuyên gia mỗi năm. Tại các thành phố từ Baltimore đến São Paulo, các thám tử điều tra án mạng sẽ nói điều tương tự: địa vị của nạn nhân không đảm bảo một động cơ khác thường. Nhưng nếu nạn nhân từng xử lý mầm bệnh hoặc các hệ thống tên lửa, một tội ác thông thường đột nhiên nghe có vẻ quá bình thường đối với cộng đồng mạng.

Thứ sáu là sự che giấu của nhà nước sau một tai nạn. Sự cố trong phòng thí nghiệm rất hiếm, nhưng chúng vẫn xảy ra. Dữ liệu từ các cơ quan an toàn liên bang của Mỹ và các cuộc điều tra tại các phòng thí nghiệm của trường đại học và khu công nghiệp đã cho thấy những sai sót lặp đi lặp lại trong việc ngăn chặn, xử lý hóa chất và báo cáo. Khi các quan chức im lặng sau một cái chết, dù là vì lý do pháp lý, khoảng trống đó sẽ tạo ra những giả thuyết đen tối hơn.

Thứ bảy là ám sát có chủ đích bởi một quốc gia thù địch hoặc một lực lượng ủy nhiệm. Đây là kịch bản mọi người hay thì thầm đầu tiên vì đã có tiền lệ thực tế. Các nhà khoa học hạt nhân Iran đã bị ám sát trong hai thập kỷ qua. Truyền thông nước ngoài và các nhà phân tích phần lớn cho rằng thủ phạm là Israel, mặc dù sự thừa nhận chính thức rất hạn chế. Các vụ đầu độc của Nga và danh sách trừ khử thời Chiến tranh Lạnh cũng để lại dấu ấn sâu sắc trong ký ức công chúng. Một khi thế giới đã chứng kiến các nhà khoa học bị săn lùng ở nơi khác, người ta dễ tin rằng điều đó cũng có thể xảy ra với người Mỹ.

Thứ tám là bịt miệng nhân chứng. Liệu có ai đó biết quá nhiều về gian lận, nghiên cứu không an toàn, lách lệnh trừng phạt hay hành vi sai trái trong các vấn đề mật không? Nỗi sợ của người tố giác không phải là vô lý. Từ các vụ bê bối mua sắm quốc phòng đến tranh cãi về y tế công cộng, các tổ chức từ lâu đã có lịch sử tự bảo vệ mình trước khi nói ra toàn bộ sự thật.

Thứ chín là tự nguyện biến mất. Một số người tự mình bỏ đi. Nợ nần, xấu hổ, lo sợ bị tình nghi làm gián điệp, sự nghiệp thất bại hoặc gia đình tan vỡ có thể thúc đẩy một người biến mất. Điều này hiếm, nhưng không phải là chưa từng có. Hồ sơ cá nhân càng ấn tượng, công chúng càng khó chấp nhận một sự ra đi bình thường của con người.

Kịch bản thứ mười là kịch bản tạo ra hàng nghìn bài đăng viral: một chiến dịch giấu kín, không bao giờ được thừa nhận, không bao giờ được chứng minh, liên kết nhiều cái chết với nhau. Đây là giả thuyết gây chấn động nhất nhưng lại yếu nhất nếu xét như một lời giải thích duy nhất. Nhưng nó vẫn tồn tại vì có những thành phần hoàn hảo: các tổ chức bí mật, nghiên cứu chiến lược, báo cáo không nhất quán và những gia đình còn lại với những câu hỏi chưa có lời đáp.

Đó mới là câu chuyện thực sự. Không phải là bằng chứng về một danh sách trừ khử toàn cầu, mà là bằng chứng cho thấy trong một thời đại của sự mất lòng tin, cái chết của mỗi nhà khoa học đều có thể trở thành một tin đồn ngoại giao. Và một khi điều đó xảy ra, thi thể không còn chỉ là một thi thể nữa. Nó trở thành một chiến trường của nỗi sợ, quyền lực và sự nghi ngờ rằng ai đó, ở đâu đó, biết nhiều hơn những gì họ nói.