Một lệnh tại ngoại ở Bangladesh khơi lại câu hỏi nguy hiểm: Người thiểu số có thể tin vào nhà nước không?

Vụ án này thu hút sự chú ý không chỉ vì liên quan đến cái chết của một đứa trẻ thuộc cộng đồng thiểu số tôn giáo. Nó còn vì đã chạm vào một vết thương vốn đã rỉ máu. Bangladesh là một quốc gia đa số người Hồi giáo với hiến pháp có các nguyên tắc thế tục. Các nhà lãnh đạo thường xuyên tuyên bố người thiểu số là công dân bình đẳng. Đó là lời nói chính thức. Nhưng thực tế cuộc sống thường phức tạp hơn. Các nhóm nhân quyền, truyền thông địa phương và các nhà quan sát quốc tế đã ghi nhận nhiều cuộc tấn công lặp đi lặp lại nhắm vào người Hindu ở nhiều nơi trên cả nước trong nhiều năm qua. Các vụ tấn công đặc biệt hay xảy ra vào các dịp bầu cử, khi có tin đồn báng bổ trên mạng xã hội, hoặc trong các tranh chấp về đất đai và quyền lực địa phương.

Bằng chứng cho xu hướng rộng hơn này không khó tìm. Năm 2021, bạo lực chống lại các cộng đồng người Hindu đã bùng phát ở một số quận. Nguyên nhân là do các cáo buộc trên mạng xã hội về việc xúc phạm kinh Quran trong lễ Durga Puja. Đền thờ bị tấn công. Nhà cửa và cơ sở kinh doanh bị phá hoại. Nhiều người đã thiệt mạng. Chính quyền Bangladesh đã bắt giữ các nghi phạm và hứa sẽ hành động. Nhưng vụ việc cho thấy tin đồn, căng thẳng tôn giáo và sự yếu kém chính trị có thể kết hợp nhanh chóng như thế nào để tạo ra sự trừng phạt tập thể. Các chu kỳ bạo lực trước đây cũng diễn ra theo cách tương tự. Các nhà nghiên cứu và những người ủng hộ nhân quyền đã nhiều lần cho rằng những cuộc tấn công này không phải là ngẫu nhiên. Chúng thường xảy ra ở những nơi người thiểu số yếu về chính trị và dễ bị tổn thương về vật chất.

Nhân khẩu học cũng cho thấy một phần của câu chuyện. Người Hindu vẫn là nhóm thiểu số tôn giáo lớn nhất ở Bangladesh. Nhưng tỷ lệ của họ trong dân số đã giảm mạnh trong nhiều thập kỷ. Các học giả và nhà nhân khẩu học đã tranh luận về nguyên nhân chính xác, bao gồm di cư, tỷ lệ sinh thấp hơn ở một số cộng đồng, và áp lực từ các phe nhóm khác. Nhưng xu hướng chung là có thật. Sự suy giảm này rất quan trọng vì số lượng tạo nên quyền lực. Khi một cộng đồng trở nên nhỏ hơn, lo lắng hơn và tập trung ở những khu vực dễ bị tổn thương, mỗi vụ án hình sự liên quan đến một nạn nhân thiểu số đều trở nên lớn hơn chính nó.

Đây là lúc vụ án Dipu Das trở nên có ý nghĩa quốc tế. Về mặt lý thuyết, tại ngoại không phải là trắng án. Sự khác biệt này rất quan trọng và không nên bị xóa nhòa. Tòa án cho tại ngoại vì nhiều lý do, bao gồm các vấn đề về bằng chứng, quyền tố tụng và sự chậm trễ trong xét xử. Bất kỳ hệ thống pháp luật nghiêm túc nào cũng phải tôn trọng thủ tục pháp lý, ngay cả trong những vụ án tồi tệ và đầy cảm xúc. Nhưng đó chỉ là một mặt của câu chuyện. Mặt còn lại là niềm tin của công chúng. Ở những nơi mà nạn nhân vốn đã lo sợ nhân chứng bị gây áp lực, cuộc điều tra yếu kém hoặc có sự can thiệp chính trị của địa phương, việc tại ngoại trông không giống sự cân bằng pháp lý. Nó giống như sự khởi đầu của việc không bị trừng phạt hơn.

Sự mất lòng tin đó không tự nhiên xuất hiện. Bangladesh đã có những tiến bộ thực sự trong một số lĩnh vực phát triển và chính sách xã hội. Nhưng hệ thống tư pháp của họ vẫn đang chịu nhiều áp lực. Các vụ án tồn đọng tại tòa rất nghiêm trọng. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) và các cơ quan giám sát khác trong nhiều năm đã chỉ trích các vấn đề lớn hơn trong ngành cảnh sát, áp lực chính trị và trách nhiệm giải trình. Những lời chỉ trích đó thường được đưa ra trong bối cảnh các vụ mất tích cưỡng bức, giam giữ tùy tiện hoặc đàn áp bất đồng chính kiến. Nhưng vấn đề sâu xa hơn là: khi các thể chế bị coi là chậm chạp hoặc chỉ hành động có chọn lọc, các nhóm yếu thế sẽ không cảm thấy yên tâm chỉ bằng những lời lẽ về thủ tục.

Còn có một thực tế chính trị mà các nhà ngoại giao lịch thiệp thường né tránh. An toàn của người thiểu số ở Bangladesh không chỉ là vấn đề nhân quyền trong nước. Nó còn có những hệ quả trong khu vực, đặc biệt là đối với quan hệ với Ấn Độ. Ấn Độ và Bangladesh đã xây dựng mối quan hệ chặt chẽ về thương mại, kết nối, hợp tác an ninh và cân bằng chiến lược trong một khu vực căng thẳng. Tuy nhiên, bạo lực chống người Hindu ở Bangladesh liên tục trở thành chất đốt chính trị ở Ấn Độ. Điều này đặc biệt đúng với những tiếng nói theo chủ nghĩa dân tộc Hindu, vốn luôn muốn thể hiện mình là người bảo vệ những người đồng đạo bị bức hại ở bên kia biên giới. Một phần của sự quan tâm đó là thật lòng. Một phần khác rõ ràng là có mục đích. Cả hai điều này có thể cùng tồn tại.

Đó là lý do tại sao vấn đề này thuộc về một cuộc thảo luận về các vấn đề thế giới, chứ không chỉ là một bản tin tội phạm địa phương. Khi việc bảo vệ người thiểu số thất bại, thiệt hại sẽ lan qua biên giới. Nó ảnh hưởng đến áp lực di cư, lòng tin ngoại giao, chính trị nội bộ của các quốc gia láng giềng và uy tín của các tuyên bố quốc tế về chủ nghĩa đa nguyên và nhà nước pháp quyền. Bangladesh đã nỗ lực xây dựng hình ảnh một quốc gia Hồi giáo đa số ôn hòa, đang trỗi dậy với tham vọng kinh tế mạnh mẽ và chính sách đối ngoại thực dụng. Hình ảnh đó không phải là giả, nhưng nó rất mong manh. Mỗi vụ án nổi bật liên quan đến người thiểu số mà có vẻ bị xử lý sai lầm đều làm xói mòn hình ảnh đó.

Lời bào chữa thông thường là Bangladesh không phải là trường hợp duy nhất. Điều đó đúng, nhưng đó cũng là một sự né tránh. Ấn Độ cũng có lịch sử bạo lực chống người thiểu số và chia rẽ tôn giáo. Người thiểu số ở Pakistan phải đối mặt với áp lực nghiêm trọng. Sri Lanka đã phải vật lộn với những căng thẳng phe nhóm theo một cách khác. Khu vực này có đầy rẫy các quốc gia prêu giảng về sự chung sống nhưng lại thường chỉ bảo vệ có chọn lọc. Nhưng so sánh không phải là một giải pháp. Đó là một cái cớ mà các chính trị gia sử dụng khi họ muốn có tiêu chuẩn thấp hơn, chứ không phải cao hơn.

Vậy hành động nghiêm túc sẽ trông như thế nào? Đầu tiên, tốc độ là rất quan trọng. Công lý bị trì hoãn không hề trung lập trong các vụ án phe nhóm. Nó có tính ăn mòn. Chính quyền cần điều tra nhanh chóng, đáng tin cậy và truy tố minh bạch, đặc biệt khi nạn nhân là một đứa trẻ thiểu số. Thứ hai, việc bảo vệ nhân chứng và sự hiện diện của an ninh địa phương quan trọng hơn những bài phát biểu từ thủ đô. Trong nhiều vụ việc phe nhóm, chính quyền trung ương có vẻ cứng rắn trong khi cơ quan thực thi pháp luật ở địa phương lại tỏ ra do dự, bị thỏa hiệp hoặc vướng vào các mối quan hệ chính trị. Thứ ba, chính phủ nên công bố dữ liệu rõ ràng hơn về các cuộc tấn công nhắm vào các nhóm tôn giáo thiểu số, tiến trình vụ án và kết quả kết án. Những quốc gia trốn sau những lời đảm bảo mơ hồ đang tự chuốc lấy sự ngờ vực.

Ở đây cũng có một bài học về ngoại giao. Các đối tác nước ngoài ca ngợi Bangladesh vì lý do chiến lược nên ngừng coi việc bảo vệ người thiểu số là một vấn đề phụ khó xử. Sự ổn định được xây dựng trên sự im lặng có chọn lọc rất mong manh. Các tổ chức đa phương, các cơ quan nhân quyền và các chính phủ thân thiện không cần phải lên lớp một cách kịch tính, nhưng họ nên thành thật. Một quốc gia không thể tuyên bố mình đã trưởng thành về dân chủ trong khi một bộ phận công dân của họ thường xuyên lo sợ rằng bạo lực chống lại họ sẽ chỉ trở thành một hồ sơ khác trong một tòa án quá tải.

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng những vụ án này chỉ liên quan đến tôn giáo. Chúng còn liên quan đến quyền lực. Ai đủ an toàn để đòi công lý? Ai quá yếu thế để bị phớt lờ? Ai có thể tin tưởng vào một đồn cảnh sát, một phòng xử án và chính quyền địa phương khi bị cáo có ảnh hưởng? Đó mới là bài kiểm tra thực sự. Vụ án Dipu Das đã trở thành một biểu tượng vì biểu tượng thường xuất hiện ở nơi niềm tin mỏng manh.

Bangladesh vẫn còn thời gian để chứng minh rằng cách diễn giải bi quan nhất là sai. Họ có thể cho thấy rằng thủ tục pháp lý không có nghĩa là buông xuôi, tại ngoại không có nghĩa là đầu hàng, và quyền công dân của người thiểu số là không có điều kiện. Nhưng điều đó đòi hỏi nhiều hơn là sự phẫn nộ trong vài chu kỳ tin tức. Nó đòi hỏi các thể chế phải hoạt động hiệu quả khi nạn nhân là người yếu thế và các động cơ chính trị lại hướng về phía ngược lại. Nếu không, mọi lời trấn an sẽ trở nên sáo rỗng. Và mỗi vụ án mới sẽ giống như bằng chứng cho thấy nhà nước chỉ bảo vệ nguyên tắc trên lý thuyết, còn con người thì chỉ được bảo vệ có chọn lọc.