Sức mạnh thực sự của Mossad: Cấu trúc chứ không phải huyền thoại

Thành tích của cơ quan này là hoàn toàn có thật. Mossad đã đóng vai trò trung tâm trong vụ bắt giữ Adolf Eichmann ở Argentina năm 1960, một trong những chiến dịch tình báo nổi tiếng nhất thời kỳ hậu chiến. Họ từ lâu đã được cho là có liên quan đến các hành động bí mật chống lại các nhóm vũ trang thù địch và các nỗ lực nhằm làm chậm chương trình hạt nhân của Iran. Trong những năm gần đây, báo chí nước ngoài và các bình luận của cựu quan chức đã nhiều lần chỉ ra rằng tình báo Israel đã thâm nhập sâu vào mạng lưới của đối thủ, một mức độ mà nhiều quốc gia lớn hơn cũng khó sánh kịp. Tuy nhiên, các nhà sử học tình báo và nhà phân tích an ninh thường đưa ra cùng một quan điểm: các cơ quan không trở nên hiệu quả nhờ huyền thoại. Họ trở nên hiệu quả nhờ vào hệ thống.

Một lý do Mossad được coi là thành công là vì Israel xem tình báo là một phần cốt lõi của nhà nước, chứ không phải là một chức năng thứ yếu. Kể từ khi thành lập vào năm 1948, đất nước này đã hoạt động trong cảm giác dễ bị tổn thương thường trực. Họ đã trải qua nhiều cuộc chiến với các nước láng giềng, đối mặt với các cuộc tấn công liên tục của các nhóm vũ trang và sống trong viễn cảnh bị cô lập trong khu vực. Trong môi trường đó, thất bại trong việc cảnh báo không phải là vấn đề quan liêu trừu tượng. Chúng có thể trở thành nỗi đau của cả quốc gia. Cú sốc từ Cuộc chiến Yom Kippur năm 1973, khi các nhà lãnh đạo Israel bị bất ngờ về thời gian và quy mô của các cuộc tấn công từ Ai Cập và Syria, đã trở thành một trong những bài học rõ ràng nhất về cái giá của sự tự mãn. Kết quả không phải là sự hoàn hảo, mà là một thói quen đã ăn sâu vào tổ chức: coi tình báo là yếu tố sống còn.

Hệ sinh thái rộng lớn đó cũng quan trọng không kém gì bản thân Mossad. Thành công tình báo của Israel được chia sẻ giữa nhiều cơ quan, bao gồm Aman, cục tình báo quân đội, và Shin Bet, cơ quan an ninh nội địa. Mossad xử lý tình báo nước ngoài và các hoạt động bí mật, nhưng họ được hưởng lợi từ một bộ máy quốc gia rộng lớn hơn, giúp thu thập, kiểm tra chéo và hành động dựa trên thông tin một cách nhanh chóng. Ở các quốc gia nhỏ, quy mô gọn nhẹ có thể là một thế mạnh. Chuỗi ra quyết định ngắn hơn. Sự phối hợp giữa các nhà lãnh đạo quân sự, chính trị và tình báo có thể diễn ra nhanh hơn. Một cảnh báo không phải lúc nào cũng cần đi qua nhiều tầng lớp quan liêu trước khi đến được cấp cao nhất.

Một yếu tố quan trọng khác là sự coi trọng của Israel đối với tình báo con người. Trong thời đại của vệ tinh, công cụ mạng và giám sát hàng loạt, nhiều chính phủ đã dựa nhiều vào việc thu thập thông tin kỹ thuật. Israel cũng sử dụng các công cụ đó, và ngành an ninh mạng của họ nổi tiếng toàn cầu. Nhưng danh tiếng lớn nhất của Mossad thường đến từ việc tuyển mộ nguồn tin, tạo dựng vỏ bọc, hoạt động ở nước ngoài và tìm hiểu những chi tiết xã hội mà máy móc không thể nắm bắt hết. Tình báo con người chậm chạp và rủi ro. Nó đòi hỏi kỹ năng ngôn ngữ, sự am hiểu văn hóa, kiên nhẫn và khả năng đọc vị người khác. Nhưng khi thành công, nó có thể tiết lộ ý đồ, chứ không chỉ là năng lực.

Cấu trúc xã hội của Israel cũng đã góp phần nuôi dưỡng mô hình này. Nghĩa vụ quân sự bắt buộc trong lịch sử đã tạo ra một nguồn nhân tài dồi dào. Các đơn vị quân đội và tín hiệu tinh nhuệ đã trở thành nơi đào tạo cho các sĩ quan tình báo, chuyên gia công nghệ và doanh nhân an ninh trong tương lai. Các nghiên cứu về sự đổi mới của Israel thường chỉ ra vai trò của các mạng lưới quan hệ trong quân đội trong việc xây dựng lòng tin và văn hóa giải quyết vấn đề. Trên thực tế, điều này có nghĩa là các cơ quan có thể tuyển người từ một cộng đồng nơi công việc an ninh không quá xa rời cuộc sống dân sự. Sự gần gũi này có những lợi thế, mặc dù nó cũng làm dấy lên những lo ngại về sự quân sự hóa và giám sát dân sự.

Sự ủng hộ chính trị là một phần khác của câu chuyện. Nhiều nền dân chủ nói rằng tình báo là quan trọng, nhưng sau đó lại hạn chế các cơ quan bằng các ưu tiên thay đổi liên tục, ngân sách yếu hoặc sự không chắc chắn về mặt pháp lý. Israel thường dành cho các cơ quan tình báo của mình một ưu tiên chiến lược cao khác thường. Các thủ tướng có xu hướng coi hành động bí mật là một công cụ hữu hiệu trong chính sách nhà nước, đặc biệt là khi chiến tranh thông thường quá tốn kém hoặc ngoại giao quá chậm. Điều đó không đảm bảo sự khôn ngoan. Nhưng nó có nghĩa là Mossad thường hoạt động với ý đồ chính trị rõ ràng hơn so với các cơ quan mà lãnh đạo của họ sợ bê bối hơn là thất bại.

Thành công cũng phụ thuộc vào việc sẵn sàng xác định chiến thắng một cách hẹp hơn. Mossad không được kỳ vọng sẽ giải quyết mọi vấn đề chiến lược. Họ thường được giao nhiệm vụ trì hoãn, phá vỡ, thâm nhập hoặc răn đe. Đó là những mục tiêu có giới hạn, nhưng chúng thường có thể đạt được. Làm chậm chương trình vũ khí của đối thủ vài tháng hoặc vài năm có thể tạo ra khác biệt. Vạch ra một mạng lưới vũ trang trước một cuộc tấn công có thể tạo ra khác biệt. Xây dựng mối quan hệ ở các quốc gia không có quan hệ chính thức có thể tạo ra khác biệt. Các cơ quan tình báo trông thành công hơn khi nhiệm vụ được đặt ra một cách thực tế thay vì là sự thay đổi toàn diện.

Tuy nhiên, huyền thoại về những chiến thắng liên tiếp đã che giấu những thất bại nghiêm trọng. Tình báo Israel đã có những lần bỏ lỡ đau đớn, bao gồm những bất ngờ chiến lược và các cuộc tấn công phơi bày những điểm mù. Những cú sốc an ninh gần đây đã làm dấy lên những câu hỏi cũ về sự tự tin thái quá, sự phân mảnh nội bộ và rủi ro khi quá phụ thuộc vào công nghệ hoặc các giả định trước đó. Đây là một sự điều chỉnh quan trọng. Một cơ quan có thể rất tài năng nhưng vẫn thất bại nặng nề. Thực tế, danh tiếng vững chắc đôi khi lại tạo ra nguy hiểm riêng. Khi các nhà lãnh đạo và công chúng bắt đầu tin rằng một cơ quan có thể thấy hết mọi thứ, các dấu hiệu cảnh báo sẽ dễ bị bỏ qua hơn.

Thành công trong tình báo cũng có cái giá về đạo đức và chính trị. Hành động bí mật có thể câu giờ, nhưng nó hiếm khi giải quyết được xung đột đã tạo ra mối đe dọa. Các vụ ám sát có chủ đích, phá hoại và gây ảnh hưởng bí mật có thể làm suy yếu kẻ thù. Nhưng chúng cũng có thể làm sâu sắc thêm vòng xoáy trả thù, làm căng thẳng quan hệ ngoại giao và làm mờ ranh giới pháp lý. Các nhóm nhân quyền và học giả luật từ lâu đã cho rằng một số chiến thuật tình báo làm suy yếu nhà nước pháp quyền, đặc biệt là khi sự bí mật che chắn cho chúng khỏi sự giám sát. Đối với một nền dân chủ, vấn đề không chỉ là hành động bí mật có hiệu quả hay không. Vấn đề là liệu nhà nước có thể kiểm soát được những thói quen mà hành động đó tạo ra hay không.

Đó là bài học lớn hơn cho các quốc gia nhìn Mossad với sự ghen tị. Năng lực tình báo không phải là thứ mà một chính phủ có thể nhập khẩu như một phần mềm. Nó lớn mạnh từ các thể chế, đào tạo, văn hóa chính trị, niềm tin xã hội và mục đích rõ ràng. Nó cũng phụ thuộc vào trách nhiệm giải trình. Các cơ quan bền vững nhất không phải là những cơ quan được bao bọc bởi lớp huyền thoại dày đặc nhất. Đó là những cơ quan có thể tự đặt câu hỏi về các giả định của chính mình, chấp nhận thất bại và thông báo cho các nhà lãnh đạo chính trị mà không trở thành một luật lệ riêng.

Nếu có một lý do duy nhất cho sự thành công của Mossad, đó không phải là sự không sợ hãi. Đó là sự phù hợp. Israel đã xây dựng một cơ quan tình báo được thiết kế để phù hợp chặt chẽ với môi trường đe dọa, cấu trúc nhà nước và các ưu tiên quốc gia của họ. Sự phù hợp đó đã tạo ra những kết quả ấn tượng, nhưng cũng đi kèm những rủi ro thường trực. Câu chuyện thực tế ít hào nhoáng hơn huyền thoại. Đó là câu chuyện về tổ chức, kỷ luật và một xã hội đã quyết định rằng tình báo sẽ là trung tâm của đời sống quốc gia. Đây có lẽ là sự thật quan trọng nhất, vì nó biến một câu chuyện giật gân về điệp viên thành một điều nghiêm túc hơn: một bài học về việc một quốc gia sẽ trở nên như thế nào khi sự bất an định hình gần như mọi thứ họ làm.