Không gian cộng đồng biến mất đang châm ngòi cho đại dịch cô đơn

Thuật ngữ 'không gian thứ ba' được nhà xã hội học Ray Oldenburg đặt ra trong cuốn sách 'The Great Good Place' của ông vào năm 1989. Ông mô tả chúng là những điểm tụ họp công cộng không chính thức, giúp nuôi dưỡng ý thức cộng đồng và sự gắn kết của người dân. Đó là những nơi trung lập để mọi người từ mọi hoàn cảnh có thể tương tác, trao đổi ý kiến và cảm thấy thân thuộc. Vấn đề không chỉ là chúng ta có ít nơi như vậy hơn, mà còn là kết cấu kinh tế và xã hội vốn nâng đỡ chúng đang tan rã. Ví dụ, tại Vương quốc Anh, dữ liệu ngành cho thấy hàng trăm quán rượu địa phương, vốn là không gian thứ ba đặc trưng của người Anh, đang đóng cửa mỗi năm. Tại Hoa Kỳ, số người tham gia các nhóm cộng đồng, từ các giải đấu bowling đến các tổ chức tình nguyện, đã sụt giảm rõ rệt trong hơn nửa thế kỷ qua.

Sự xói mòn này được thúc đẩy bởi sự hội tụ của nhiều yếu tố mạnh mẽ. Áp lực kinh tế đã khiến các doanh nghiệp nhỏ, độc lập — vốn thường là các không gian thứ ba — rất khó để tồn tại. Giá thuê mặt bằng thương mại tăng cao và sự cạnh tranh từ các chuỗi cửa hàng lớn, vô cảm đã đặt giao dịch lên trên tương tác. Sự bành trướng của các khu ngoại ô và quy hoạch đô thị lấy ô tô làm trung tâm cũng đóng một vai trò quan trọng. Khi các khu dân cư được thiết kế không có vỉa hè, quảng trường công cộng hay các cửa hàng địa phương dễ tiếp cận, cơ hội cho những cuộc gặp gỡ tình cờ, thân mật với hàng xóm sẽ biến mất. Chúng ta lái xe từ nhà riêng đến những nơi làm việc hoặc trung tâm mua sắm khép kín, tự tách mình khỏi cộng đồng xung quanh.

Tiếp đến là tác động sâu sắc của công nghệ. Sự trỗi dậy của các dịch vụ xem phim trực tuyến, mua sắm online và mạng xã hội đã tạo ra một động lực mạnh mẽ để mọi người ở nhà. Dù các nền tảng này mang lại một hình thức kết nối, đó chỉ là một sự bắt chước nhạt nhẽo so với đời thực. Tương tác kỹ thuật số thiếu đi sự tinh tế của ngôn ngữ cơ thể, trải nghiệm chung về mặt thể chất và sự tình cờ khi bắt gặp một người quen. Nghiên cứu đã nhiều lần chỉ ra rằng việc sử dụng mạng xã hội nhiều có thể liên quan đến cảm giác bị cô lập xã hội gia tăng, thay vì làm giảm bớt nó. Chúng ta đã trở nên siêu kết nối, nhưng lại chưa bao giờ cảm thấy cô đơn hơn thế.

Hậu quả của sự thay đổi xã hội này rất nghiêm trọng, ảnh hưởng đến mọi thứ từ sức khỏe cộng đồng đến sự ổn định chính trị. Ngày càng nhiều nghiên cứu y học đã xác định sự cô đơn là một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng. Tổng Y sĩ Hoa Kỳ đã ban hành một khuyến cáo vào năm 2023, nhấn mạnh rằng sự cô lập xã hội làm tăng nguy cơ tử vong sớm hơn 25%. Tác động này tương đương với việc hút tới 15 điếu thuốc mỗi ngày. Nó có liên quan đến nguy cơ cao hơn về bệnh tim, đột quỵ, sa sút trí tuệ và trầm cảm. Khi mất đi những không gian thứ ba, chúng ta cũng mất đi một phần quan trọng trong hạ tầng sức khỏe xã hội của mình.

Ngoài sức khỏe cá nhân, sự mất mát của những không gian này còn làm xói mòn chính nền tảng của một nền dân chủ hoạt động hiệu quả. 'Không gian thứ ba' là nơi vốn xã hội được xây dựng — đó là mạng lưới của sự tin tưởng và tương trợ giúp gắn kết cộng đồng. Đó là nơi những người từ nhiều tầng lớp khác nhau, với các quan điểm chính trị khác nhau, có thể trò chuyện thân mật và tìm thấy điểm chung. Nếu không có những diễn đàn đối thoại đời thường này, chúng ta sẽ càng lún sâu vào bong bóng ý thức hệ của mình, vốn được các thuật toán trực tuyến khuếch đại. Sự phân cực chính trị trở nên sâu sắc hơn không chỉ vì chúng ta bất đồng quan điểm, mà còn vì chúng ta không còn biết nhau với tư cách là hàng xóm.

Để đảo ngược xu hướng này, cần có một nỗ lực có ý thức và chủ đích để xây dựng lại hạ tầng xã hội của chúng ta. Đây không phải là hoài niệm về một thời đã qua, mà là một sự cần thiết thực tế cho một tương lai lành mạnh hơn. Các thành phố có thể đóng vai trò then chốt thông qua cải cách quy hoạch nhằm khuyến khích phát triển đa chức năng, giúp các khu dân cư dễ đi bộ hơn và thuận lợi hơn cho đời sống cộng đồng. Đầu tư công vào thư viện, công viên và các trung tâm cộng đồng không phải là điều xa xỉ, mà là một dịch vụ công thiết yếu. Những cơ sở này là một trong những không gian thứ ba cuối cùng còn lại, miễn phí và mở cửa cho tất cả mọi người, và chúng cần được bảo vệ và mở rộng.

Chúng ta cũng phải nuôi dưỡng một nền văn hóa coi trọng sự hiện diện trực tiếp và cộng đồng địa phương. Điều này có thể có nghĩa là chủ động chọn ủng hộ một quán cà phê địa phương thay vì dịch vụ mua hàng tại xe, tham gia một nhóm trong khu phố, hoặc đơn giản là dành thời gian nán lại và trò chuyện với mọi người trong cộng đồng. Các mô hình mới đang xuất hiện, từ vườn cộng đồng và thư viện công cụ cho đến các không gian sáng chế, cho thấy một khao khát sâu sắc đối với những loại kết nối này. Cuối cùng, việc xây dựng lại các không gian thứ ba của chúng ta là để nhận ra rằng sức mạnh của một xã hội không chỉ được đo bằng sản lượng kinh tế, mà còn bằng sự phong phú trong các mối quan hệ. Sự thịnh vượng của chúng ta, và của cả nền dân chủ, phụ thuộc vào việc có một nơi nào đó để đến, nơi mọi người đều biết tên mình.