Sức mạnh năng lượng của Iran nằm ở eo biển Hormuz

Những con số sẽ giải thích lý do. Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ từng nhiều lần gọi eo biển Hormuz là "yết hầu" trung chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới. Những năm gần đây, mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu và các chất lỏng dầu mỏ đi qua đây. Con số này tương đương gần một phần năm lượng tiêu thụ toàn cầu. Eo biển này cũng mang tính sống còn đối với khí đốt. Qatar là một trong những nước xuất khẩu khí LNG lớn nhất thế giới. Nước này vận chuyển phần lớn lượng LNG của mình qua cùng tuyến đường đó. Điều này có nghĩa là mọi gián đoạn ở vùng biển gần Iran sẽ không chỉ đẩy giá dầu lên cao. Nó còn có thể bóp nghẹt thị trường khí đốt. Châu Âu và châu Á sẽ bị ảnh hưởng nặng nhất, vì các nhà máy điện và khu công nghiệp ở đây vẫn phụ thuộc vào khí LNG nhập khẩu.

Hoạt động xuất khẩu của chính Iran cũng quan trọng. Nhưng mức độ ảnh hưởng lại hạn chế hơn nhiều người nghĩ. Do các lệnh trừng phạt, Iran thường bán ít dầu hơn so với năng lực sản xuất thực tế. Sản lượng có thay đổi theo thời gian. Nhưng nhìn chung, Iran vẫn là một nhà sản xuất lớn trong khối OPEC. Tuy nhiên, khối lượng xuất khẩu của họ bị kìm hãm bởi chính trị, rủi ro hàng hải và rào cản thanh toán. Nói cách khác, nguồn cung trực tiếp từ Iran là quan trọng. Nhưng nỗi sợ lớn hơn của thế giới thường đến từ các yếu tố gián tiếp. Thị trường không lo mất vài thùng dầu từ Iran. Họ sợ một cú sốc lớn hơn nếu xung đột lan rộng ra toàn Vịnh Ba Tư.

Nỗi sợ đó hoàn toàn có cơ sở lịch sử. Trong "Cuộc chiến Tàu dầu" (Tanker War) vào thập niên 1980, các con tàu ở Vịnh Ba Tư đã bị tấn công. Lúc đó, xung đột Iran-Iraq đã tràn sang cả mảng thương mại năng lượng. Năm 2019, hàng loạt tàu dầu gần eo biển Hormuz bị tấn công. Các nhà máy dầu của Saudi Arabia cũng bị drone nhắm tới. Điều này lại cho thấy căng thẳng khu vực có thể đe dọa nguồn cung nhanh đến mức nào. Vụ tấn công vào Abqaiq ở Saudi Arabia đã làm gián đoạn khoảng 5,7 triệu thùng dầu mỗi ngày trong một thời gian ngắn. Sự kiện đó không xảy ra ở Iran. Nhưng nó khắc sâu thêm một bài học mà thị trường năng lượng đã thuộc nằm lòng: Vịnh Ba Tư có tính liên kết rất chặt chẽ. Một cú sốc an ninh ở nơi này có thể làm rung chuyển giá cả ở khắp mọi nơi.

Lý do khu vực này quan trọng đến vậy rất đơn giản. Một phần lớn công suất sản xuất dầu dự phòng nằm ở các quốc gia vùng Vịnh như Saudi Arabia và UAE. Một số loại dầu chi phí thấp nhất thế giới cũng đến từ đây. Các nền kinh tế châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc phụ thuộc rất lớn vào dầu thô vùng Vịnh. Từ năm 2022, châu Âu đã giảm phụ thuộc vào đường ống khí đốt của Nga bằng cách mua thêm khí LNG. Một phần trong số đó vẫn phải đi qua các tuyến hàng hải gần Iran. Vì vậy, ngay cả những nước đang cố gắng tránh rủi ro này cũng có thể vấp phải rủi ro khác. An ninh năng lượng không chỉ là câu chuyện ai sản xuất ra nhiên liệu. Nó còn nằm ở việc nhiên liệu đó có thể vận chuyển an toàn hay không.

Vẫn có những lựa chọn thay thế, nhưng chúng rất hạn chế. Saudi Arabia có đường ống Đông-Tây để chuyển dầu từ các mỏ phía đông ra Biển Đỏ. UAE có đường ống từ Abu Dhabi đến Fujairah, nằm ngoài eo biển Hormuz. Những tuyến đường này có ích, nhưng không thể gánh hết khối lượng hàng hóa vẫn thường đi qua eo biển. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và các nhà phân tích thị trường từ lâu đã chỉ ra điều này. Các phương án đổi tuyến đường kém rất xa so với tổng công suất xuất khẩu của vùng Vịnh. Nếu tuyến hàng hải bị gián đoạn nghiêm trọng, một lượng dầu có thể đi qua đường ống. Nhưng một khoảng trống lớn sẽ vẫn còn đó. Đó là lý do tại sao chỉ cần có nguy cơ xảy ra rắc rối, giá cả đã biến động ngay cả khi nguồn cung chưa thực sự đứt gãy.

Hậu quả của việc này vượt xa khỏi giới buôn nhiên liệu. Giá dầu tăng vọt sẽ kéo theo chi phí vận tải, giá thực phẩm, sản xuất, hàng không và chi tiêu của các hộ gia đình. Nghiên cứu qua các cú sốc dầu mỏ trong quá khứ cho thấy rõ điều này. Giá năng lượng cao và bấp bênh có thể đẩy lạm phát lên cao và làm chậm đà tăng trưởng. Ở những nước nhập khẩu nghèo hơn, thiệt hại thường nặng nề hơn. Các chính phủ phải gánh thêm hóa đơn trợ cấp. Các nhà máy điện phải trả nhiều tiền hơn để mua nhiên liệu. Những gia đình vốn đang áp lực lại phải chi nhiều hơn cho điện và đi lại. Năm 2022, thế giới đã chứng kiến các cú sốc năng lượng nhanh chóng biến thành cú sốc chính trị ra sao. Chúng đẩy lạm phát lên cao, làm bùng phát sự phẫn nộ trong dân chúng và gây căng thẳng ngân sách. Cả những quốc gia nằm rất xa nơi xảy ra rủi ro ban đầu cũng phải hứng chịu.

Iran cũng quan trọng vì họ nằm ở trung tâm của cán cân khu vực. Nếu ngoại giao cải thiện và các lệnh trừng phạt được nới lỏng, dầu thô của Iran có thể quay lại thị trường chính thức nhiều hơn. Nguồn cung tăng thêm sẽ giúp bình ổn giá. Nếu căng thẳng leo thang, điều ngược lại sẽ xảy ra. Chi phí bảo hiểm hàng hải tăng lên. Tuyến đường cho tàu chở dầu trở nên đắt đỏ hơn. Người mua phải tìm kiếm nguồn hàng thay thế. Ngay cả khi eo biển Hormuz không bị đóng cửa hoàn toàn, thị trường vẫn có thể thắt chặt. Bởi lẽ mọi giao dịch sẽ trở nên chậm hơn, rủi ro hơn và tốn kém hơn. Trong ngành năng lượng, bản thân nỗi sợ hãi cũng có một cái giá.

Đó là lý do tại sao chúng ta cần đặt đúng câu hỏi. Vấn đề không phải là liệu thế giới có sống sót nếu thiếu riêng dầu của Iran hay không. Vấn đề là liệu thế giới có thể xoay sở ra sao nếu khu vực quanh Iran mất đi sự ổn định. Đây là hai câu hỏi khác biệt. Câu hỏi đầu tiên khó, nhưng không phải là bất khả thi. Nhất là khi có nguồn cung dự phòng từ các nơi khác và các kho dự trữ chiến lược. Câu hỏi thứ hai khó hơn nhiều, vì vị trí địa lý là thứ không thể bị trừng phạt. Một tuyến đường thủy chật hẹp nằm cạnh một khu vực dễ có xung đột sẽ luôn là điểm yếu cố hữu của kinh tế toàn cầu.

Giải pháp thực tế không có gì bí ẩn, nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn. Các nước nhập khẩu cần đa dạng hóa nguồn cung, tăng sức chứa kho bãi và lên các kế hoạch khẩn cấp mạnh mẽ hơn. Kho dự trữ dầu mỏ chiến lược vẫn đóng vai trò quan trọng. Đầu tư vào sự linh hoạt của khí LNG, các đường ống thay thế và lưới điện mạnh hơn cũng vậy. Những bước đi này giúp giảm bớt nhu cầu dùng dầu để phát điện. Chuyển sang xe điện nhanh hơn và vận tải hiệu quả hơn cũng sẽ làm giảm rủi ro theo thời gian. Thế giới đốt càng ít dầu mỗi ngày, thì sức ảnh hưởng của bất kỳ "yết hầu" nào lên lạm phát và tăng trưởng sẽ càng yếu đi.

Ngoại giao cũng quan trọng không kém gì cơ sở hạ tầng. Các tuyến đường hàng hải ổn định phụ thuộc vào sức mạnh răn đe, sự phối hợp hải quân và sự trao đổi liên tục giữa các đối thủ vốn không hề tin tưởng nhau. Thế giới đã hết lần này đến lần khác rút ra một bài học. Đó là thị trường năng lượng có thể chống chọi với nhiều rắc rối. Nhưng chúng sẽ chao đảo khi địa lý, xung đột và nỗi sợ hãi cùng tụ tập về một chỗ.

Vì thế, vị thế của Iran trong ngành năng lượng thế giới lớn hơn nhiều so với những gì con số xuất khẩu thể hiện. Đúng, họ là một nhà sản xuất. Nhưng hơn thế nữa, họ là người gác cổng bên cạnh một trong những huyết mạch nhạy cảm nhất của thương mại toàn cầu. Đó là lý do Iran vẫn là trung tâm của nguồn cung năng lượng thế giới. Không phải vì mọi thùng dầu đều đến từ Iran. Mà bởi vì rất nhiều thùng dầu quan trọng nhất thế giới phải đi ngang qua họ.