Tranh cãi luật đồng giới: Từ viện trợ đến cuộc đối đầu ngoại giao toàn cầu

Bạn có thể thấy rõ điều đó ở Uganda, nơi Tổng thống Yoweri Museveni đã ký một trong những luật chống LGBTQ khắc nghiệt nhất thế giới vào năm 2023. Đạo luật Chống đồng tính luyến ái không chỉ duy trì các lệnh cấm cũ từ thời thuộc địa đối với quan hệ đồng giới. Nó còn mở rộng các hình phạt hình sự và đưa ra tội danh mà luật gọi là “hành vi đồng tính luyến ái nghiêm trọng”, có thể bị phạt tử hình trong một số trường hợp. Luật này đã gây ra sự phẫn nộ toàn cầu. Ngân hàng Thế giới đã tạm dừng cấp các khoản tài chính công mới cho Uganda vào tháng 8 năm 2023, nói rằng biện pháp này hoàn toàn đi ngược lại các giá trị của tổ chức về sự hòa nhập và không phân biệt đối xử. Hoa Kỳ áp đặt hạn chế thị thực đối với một số quan chức Uganda và loại Uganda khỏi một chương trình thương mại lớn dành cho hàng xuất khẩu châu Phi. Văn phòng nhân quyền của Liên Hợp Quốc đã lên án luật này là phân biệt đối xử và nguy hiểm.

Nhưng phản ứng dữ dội này không chỉ cô lập Kampala. Nó càng củng cố thêm lập luận của ông Museveni rằng các cường quốc nước ngoài đang cố gắng áp đặt cách người châu Phi nên sống. Chính phủ của ông đã mô tả tranh chấp này như một cuộc đối đầu kiểu tân thực dân. Cách nói này đã có hiệu quả. Nó gây tiếng vang vượt xa biên giới Uganda vì đã khơi lại một vết thương lịch sử có thật. Nhiều luật chống người đồng tính vẫn còn tồn tại ở châu Phi hoàn toàn không phải là truyền thống địa phương cổ xưa. Chúng là những sản phẩm du nhập từ thời thuộc địa, thường được kế thừa từ sự cai trị của Anh. Các nhà nghiên cứu, sử gia pháp lý và các nhóm nhân quyền đã ghi nhận rằng các lệnh cấm hình sự đối với hành vi đồng giới đã lan rộng thông qua các bộ luật hình sự của đế quốc. Tuy nhiên, trong bối cảnh chính trị ngày nay, lịch sử đó thường bị đảo ngược. Các nhà lãnh đạo lên án đồng tính luyến ái là của nước ngoài trong khi lại bảo vệ các luật lệ do đế quốc để lại.

Sự mâu thuẫn đó gần như khôi hài nếu hậu quả của nó không quá nghiêm trọng. Nó đã trở thành một vũ khí. Ở hết quốc gia này đến quốc gia khác, các nhà lãnh đạo đang gặp khó khăn đã phát hiện ra rằng chính trị chống người đồng tính có thể đoàn kết những người bảo thủ tôn giáo, khuấy động sự giận dữ dân tộc chủ nghĩa và đẩy các vụ bê bối khỏi trang nhất. Tại Ghana, các nhà lập pháp đã thúc đẩy một dự luật chống LGBTQ sâu rộng, gây báo động quốc tế và làm tăng nguy cơ về hậu quả tài chính. Tại Kenya, nơi hành vi đồng giới vẫn bị hình sự hóa theo luật từ thời thuộc địa, các nhân vật chính trị và tôn giáo đã nhiều lần kêu gọi đàn áp khắc nghiệt hơn. Tại Iraq, quốc hội đã hành động vào năm 2024 để hình sự hóa các mối quan hệ đồng giới một cách rõ ràng hơn, cho thấy đây không chỉ là câu chuyện ở châu Phi mà là một phần của xu hướng cứng rắn hơn trên toàn cầu.

Các rủi ro tài chính không còn là lý thuyết nữa. Nền kinh tế của Uganda không sụp đổ vì một luật, nhưng cái giá phải trả là có thật. Việc Ngân hàng Thế giới tạm dừng tài trợ có ảnh hưởng lớn vì Uganda phụ thuộc nhiều vào hỗ trợ phát triển từ bên ngoài cho các chương trình cơ sở hạ tầng và xã hội. Các chính phủ phương Tây cũng phải đối mặt với áp lực từ chính cử tri và tòa án của họ về việc không tài trợ cho các chính phủ bị cáo buộc vi phạm nhân quyền nghiêm trọng. Lập luận từ các nhà tài trợ rất đơn giản: tiền công không nên được dùng để củng cố các nhà nước đàn áp người dân vì bản thân họ là ai. Lập luận từ các chính phủ bị nhắm đến cũng sắc bén không kém: viện trợ đang được sử dụng như một cây gậy chính trị.

Sự xung đột đó đã làm nảy sinh một cáo buộc sâu sắc hơn đang vang lên trong giới ngoại giao: rằng toàn bộ cuộc tranh luận đã bị quốc tế hóa và thổi phồng bởi các tác nhân nước ngoài từ cả hai phía. Đây không phải là thuyết âm mưu viển vông. Có bằng chứng cho điều đó. Các cuộc điều tra của openDemocracy, Human Rights Campaign Foundation và các nhóm khác đã báo cáo rằng các nhà hoạt động và tổ chức Tin lành bảo thủ có liên hệ với Hoa Kỳ đã dành nhiều năm xây dựng mối quan hệ ở các vùng của châu Phi, thúc đẩy các thông điệp chống LGBTQ cứng rắn thông qua các mạng lưới nhà thờ, hội nghị và các chiến dịch chính trị. Các nhà hoạt động và học giả Uganda từ lâu đã cho rằng các chiến thuật chiến tranh văn hóa du nhập từ bên ngoài đã góp phần cực đoan hóa chính trị địa phương. Ở phía bên kia, các đại sứ quán phương Tây, các tổ chức phi chính phủ toàn cầu và các thể chế đa phương đã trở nên cởi mở và rõ ràng hơn trong việc tài trợ cho công tác về quyền của người LGBTQ, đào tạo luật sư và gây áp lực với các chính phủ một cách riêng tư và công khai. Kết quả là một thùng thuốc súng. Các tranh chấp địa phương đang được tiếp lửa bởi tiền bạc, ý thức hệ và uy tín của nước ngoài.

Điều đó không có nghĩa là các nhà lãnh đạo địa phương là con rối. Hoàn toàn không. Họ thường là những người tham gia một cách hăng hái. Đơn giản là việc tập hợp một quốc gia để chống lại một cuộc xâm lược đạo đức được cho là dễ dàng hơn việc giải thích về tình trạng thiếu việc làm, lạm phát hay các bệnh viện yếu kém. Kiểu mẫu này rất quen thuộc. Khi kinh tế suy thoái hoặc sự tức giận của công chúng tăng lên, các nhóm thiểu số trở thành tấm khiên chính trị. Người LGBTQ là một mục tiêu nhỏ nhưng có giá trị biểu tượng rất lớn. Nhà nước có thể ra vẻ là người bảo vệ đức tin, gia đình và quốc gia. Những người chỉ trích bị gán mác là tay sai của phương Tây. Và một chiêu bài độc tài cũ kỹ được khoác lên một lớp sơn mới.

Cái giá phải trả về mặt con người là rất tàn khốc và có thể đo đếm được. Sau khi luật của Uganda được thông qua, các nhóm nhân quyền đã ghi nhận sự gia tăng đột biến các vụ đuổi nhà, bắt giữ, hành hung và tống tiền. Các nhân viên y tế và những người ủng hộ cảnh báo rằng nỗi sợ hãi đang đẩy những người dễ bị tổn thương xa rời các dịch vụ HIV. Điều đó có tầm quan trọng toàn cầu, không chỉ về mặt đạo đức. UNAIDS và các chuyên gia y tế công cộng đã nhiều lần cảnh báo rằng việc hình sự hóa sẽ đẩy mọi người vào hoạt động ngầm, khiến việc phòng chống dịch bệnh trở nên khó khăn hơn và dữ liệu yếu đi. Ở những quốc gia nơi những người nam có quan hệ tình dục với nam giới đã phải đối mặt với nguy cơ nhiễm HIV cao, các luật trừng phạt có thể biến một thách thức y tế thành một tình trạng khẩn cấp âm thầm. Đây là lúc chính trị về “quan hệ đồng giới” không còn là khẩu hiệu mà bắt đầu ảnh hưởng đến các phòng khám, gia đình và ngân sách công.

Còn một lý do khác khiến vấn đề này hiện nằm ở trung tâm của các vấn đề thế giới: di cư và tị nạn. Khi ngày càng có nhiều chính phủ thắt chặt luật chống LGBTQ, ngày càng có nhiều người phải chạy trốn. Các hệ thống tị nạn ở châu Âu và Bắc Mỹ đã và đang phải vật lộn với các đơn xin tị nạn từ những người chạy trốn khỏi sự ngược đãi liên quan đến xu hướng tính dục. Các tòa án sau đó phải quyết định điều gì được coi là nỗi sợ hãi đáng tin cậy, làm thế nào để đánh giá danh tính riêng tư và liệu việc trục xuất một người có đồng nghĩa với việc đẩy họ trở lại vòng nguy hiểm hay không. Một luật hình sự trong nước ở một quốc gia có thể nhanh chóng trở thành một vấn đề biên giới ở một quốc gia khác. Đó là một trật tự toàn cầu thu nhỏ.

Hệ thống quốc tế không có câu trả lời rõ ràng cho vấn đề này. Các biện pháp trừng phạt có thể gửi đi một tín hiệu đạo đức, nhưng chúng cũng có thể trao cho những kẻ mạnh một kẻ thù hoàn hảo. Ngoại giao thầm lặng có thể giành được sự nhượng bộ, nhưng nó cũng có thể trông yếu đuối hoặc đầy toan tính. Việc cắt viện trợ có thể trừng phạt các chính phủ, nhưng người dân thường lại là người cảm nhận nỗi đau đầu tiên. Tuy nhiên, giả vờ rằng đây là một vấn đề về sự khác biệt văn hóa vô hại là không trung thực. Khi một nhà nước đe dọa tù đày hoặc tử hình đối với hành vi đồng thuận của người đồng giới, vấn đề đã vượt qua ranh giới từ tranh chấp giá trị sang quyền lực cưỡng chế.

Điều tai tiếng thực sự là có quá nhiều chính phủ vẫn coi đây là một con bài mặc cả hữu ích. Một số sử dụng luật chống người đồng tính để thể hiện chủ quyền. Một số sử dụng ngôn ngữ nhân quyền để thể hiện đức hạnh. Cả hai bên thường biết chính xác họ đang làm gì. Một bên biến nỗi sợ hãi thành phiếu bầu. Bên kia biến sự phẫn nộ thành đòn bẩy. Trong khi đó, những người sống dưới các luật lệ này phải trả giá.

Đây là lý do tại sao cuộc đối đầu ngoại giao về luật cấm quan hệ đồng giới ngày càng trở nên ồn ào. Nó nằm ở giao điểm của viện trợ, tôn giáo, y tế công cộng, di cư, ký ức hậu thuộc địa và sự sống còn chính trị đơn thuần. Đây không phải là một vấn đề ngách. Nó là một bài kiểm tra sức bền cho những gì trật tự quốc tế thực sự tin tưởng về phẩm giá, áp lực và quyền lực. Và hiện tại, trật tự đó có vẻ ít nguyên tắc hơn những gì được quảng cáo, mang tính đổi chác nhiều hơn là trung thực, và sẵn sàng để những người dễ bị tổn thương trở thành vật thế chấp trong một cuộc chiến toàn cầu về việc ai là người có quyền định nghĩa tự do.