Các quốc gia đang dựng tường rào kỹ thuật số, và điều đó làm thay đổi mọi thứ

Điều này không chỉ xảy ra ở một vài quốc gia riêng lẻ. Xu hướng này, được gọi là chủ quyền kỹ thuật số, là một hiện tượng toàn cầu. Ví dụ nổi tiếng nhất là 'Vạn Lý Tường Lửa' của Trung Quốc, một hệ thống kiểm duyệt và giám sát tinh vi tạo ra một hệ sinh thái internet riêng biệt do nhà nước kiểm soát. Tuy nhiên, đây không còn là một trường hợp cá biệt. Nga đã thông qua luật 'internet có chủ quyền' vào năm 2019, được thiết kế để cho phép nước này ngắt kết nối hoàn toàn khỏi internet toàn cầu. Ấn Độ đã ban hành các quy định nghiêm ngặt về địa phương hóa dữ liệu, yêu cầu các công ty phải lưu trữ dữ liệu của công dân Ấn Độ trên các máy chủ đặt trong nước. Ngay cả các khối dân chủ cũng tham gia vào sự thay đổi này. Quy định Chung về Bảo vệ Dữ liệu (GDPR) của Liên minh Châu Âu, dù được thiết kế để bảo vệ quyền riêng tư của người dùng, cũng khẳng định quyền lực của EU đối với dữ liệu của công dân khối này, bất kể công ty xử lý dữ liệu đặt trụ sở ở đâu. Một báo cáo năm 2021 của Trung tâm Kinh tế Chính trị Quốc tế Châu Âu cho thấy các biện pháp địa phương hóa dữ liệu trên toàn thế giới đã tăng hơn gấp đôi chỉ trong vòng bốn năm.

Động cơ đằng sau những đường biên giới kỹ thuật số này rất phức tạp và đa dạng. Đối với một số chính phủ, động lực chính là sự kiểm soát. Trong thời đại của các cuộc biểu tình được thúc đẩy bởi mạng xã hội và việc chia sẻ thông tin nhanh chóng, việc kiểm soát không gian số được xem là thiết yếu để duy trì an ninh quốc gia và ổn định chính trị. Bằng cách lọc nội dung, chặn các dịch vụ nước ngoài và giám sát hoạt động trực tuyến, các nhà chức trách có thể dập tắt sự bất đồng chính kiến và định hình dư luận. Cách tiếp cận này coi dữ liệu và thông tin không phải là tài nguyên chung, mà là một tài sản chiến lược cần được quản lý và bảo vệ như bất kỳ phần lãnh thổ nào của quốc gia.

Kinh tế cũng đóng một vai trò quan trọng. Khi dữ liệu trở thành nguồn tài nguyên quý giá nhất thế giới, các quốc gia ngày càng không muốn để nó tự do chảy về Thung lũng Silicon hay các trung tâm công nghệ toàn cầu khác. Bằng cách buộc các công ty phải xây dựng trung tâm dữ liệu và xử lý thông tin tại địa phương, các chính phủ hy vọng sẽ thúc đẩy ngành công nghệ trong nước, tạo việc làm và giành được phần lợi nhuận lớn hơn từ nền kinh tế số. Chủ nghĩa bảo hộ kỹ thuật số này là một mặt trận mới trong cuộc chiến lâu đời về thương mại và lợi thế kinh tế. Nó phản ánh niềm tin ngày càng tăng rằng cơ sở hạ tầng kỹ thuật số của một quốc gia cũng quan trọng đối với sự thịnh vượng trong tương lai như đường sá và cảng biển vật lý trước đây.

Đối với người dân và doanh nghiệp, hậu quả của sự phân mảnh này là rất sâu sắc. Trải nghiệm phổ quát về việc đăng nhập vào cùng một mạng internet, với quyền truy cập vào các dịch vụ và thông tin như nhau, đang dần biến mất. Tùy thuộc vào nơi bạn sống, trang tin tức yêu thích của bạn có thể bị chặn, ứng dụng mạng xã hội có thể không hoạt động, hoặc các công cụ trực tuyến bạn dùng cho công việc có thể không truy cập được. Đối với các công ty toàn cầu, việc xoay xở trong một mớ quy định chắp vá này đang trở thành một cơn ác mộng. Một doanh nghiệp từng có thể phục vụ khán giả toàn cầu từ một nền tảng duy nhất giờ đây phải đối mặt với hàng chục yêu cầu pháp lý khác nhau, làm tăng chi phí và kìm hãm sự đổi mới. Điều này tạo ra một sân chơi không công bằng, nơi các tập đoàn đa quốc gia lớn với đội ngũ pháp lý hùng hậu có thể thích ứng, trong khi các công ty khởi nghiệp nhỏ hơn lại thấy tham vọng toàn cầu của mình bị chặn lại bởi các thủ tục hành chính kỹ thuật số rườm rà.

Việc đảo ngược xu hướng này dường như là không thể. Động lực hướng tới chủ quyền kỹ thuật số là quá mạnh, được thúc đẩy bởi các lợi ích quốc gia to lớn. Thách thức lúc này không phải là xây dựng lại mạng internet thống nhất cũ, mà là quản lý sự phân mảnh của nó. Ngoại giao quốc tế đang dần bắt đầu giải quyết thực tế mới này. Các cuộc thảo luận đang diễn ra tại các diễn đàn như Liên Hợp Quốc và G7 để thiết lập các nguyên tắc chung cho dòng chảy dữ liệu, thương mại kỹ thuật số và các quyền trên không gian mạng. Các khái niệm như 'dòng dữ liệu tự do trên cơ sở tin cậy', do Nhật Bản đề xuất, tìm kiếm một giải pháp trung gian, cho phép dữ liệu di chuyển qua biên giới nhưng chỉ giữa các quốc gia có tiêu chuẩn bảo mật và quyền riêng tư tương thích. Những nỗ lực này nhằm tạo ra các 'liên minh kỹ thuật số đáng tin cậy' có thể ngăn internet bị chia cắt thành các khối hoàn toàn bị cô lập, không giao tiếp với nhau.

Cuối cùng, sự trỗi dậy của những bức tường số buộc chúng ta phải đối mặt với một câu hỏi cơ bản về tương lai. Liệu internet sẽ là một công cụ để kết nối toàn cầu hay một cơ chế để kiểm soát quốc gia? Thế giới mà chúng ta tưởng đang trở nên cởi mở hơn thì trong lĩnh vực kỹ thuật số, lại đang ngày càng bị chia rẽ. Những đường biên giới đang được vẽ ra là vô hình, được tạo nên từ mã lệnh và chính sách chứ không phải bê tông và dây thép gai, nhưng chúng không kém phần thực tế. Cách chúng ta xoay xở trong thế giới số bị chia cắt này sẽ định hình cục diện quyền lực toàn cầu, cơ hội kinh tế và tự do cá nhân cho các thế hệ mai sau. Kỷ nguyên của một mạng internet toàn cầu duy nhất đã kết thúc; cuộc đấu tranh để định hình những gì sẽ diễn ra tiếp theo chỉ mới bắt đầu.