Thế giới không còn là cuộc chơi song mã

Đây không phải là câu chuyện về sự trung lập thụ động. Mà là về sự độc lập có chiến lược và chủ động. Hãy nhìn vào Thổ Nhĩ Kỳ, một thành viên NATO đã đi ngược lại các đồng minh phương Tây để làm trung gian cho Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen quan trọng với Nga và Ukraine. Hoặc xem xét Ấn Độ, một thành viên chủ chốt của đối thoại an ninh Bộ Tứ do Mỹ dẫn dắt, đồng thời trở thành một trong những khách hàng mua dầu Nga giảm giá lớn nhất sau cuộc xâm lược Ukraine. Ở Nam Mỹ, Tổng thống Brazil Lula da Silva đã chống lại áp lực cô lập Moscow, thay vào đó, ông thúc đẩy một “câu lạc bộ hòa bình” gồm các nước không liên kết để hòa giải xung đột. Các quốc gia này không hành động như những con tốt trên bàn cờ; họ đang trở thành những người chơi thực thụ, theo đuổi lợi ích quốc gia của mình với một sự tự tin không thể tưởng tượng được cách đây ba thập kỷ.

Sự trỗi dậy của nhóm các nước có ảnh hưởng này không phải là ngẫu nhiên. Đó là kết quả của những thay đổi cấu trúc sâu sắc trong nền kinh tế toàn cầu và sự vỡ mộng ngày càng tăng đối với các cường quốc truyền thống. Thứ nhất, sức nặng kinh tế đã thay đổi. Các nước như Indonesia, Brazil và Ấn Độ hiện sở hữu những nền kinh tế khổng lồ, mang lại cho họ sức ảnh hưởng đáng kể. Một báo cáo năm 2021 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) nhấn mạnh rằng các nền kinh tế mới nổi dự kiến sẽ chiếm phần lớn tăng trưởng toàn cầu trong những thập kỷ tới. Sức mạnh kinh tế này được chuyển hóa trực tiếp thành ảnh hưởng ngoại giao. Họ không còn chỉ là những thị trường cần chinh phục, mà là những cường quốc cần được lôi kéo.

Hơn nữa, nhiều thập kỷ toàn cầu hóa đã tạo ra một mạng lưới phụ thuộc lẫn nhau, khiến việc chọn phe trở nên tổn thất về kinh tế, nếu không muốn nói là bất khả thi. Ví dụ, một quốc gia như Việt Nam phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của Trung Quốc và thị trường tiêu dùng của Mỹ. Việc buộc nước này chỉ liên kết với một bên sẽ là một hình thức tự hại về kinh tế. Thực tế này tạo động lực mạnh mẽ cho các cường quốc tầm trung để duy trì quan hệ với tất cả các bên. Thêm vào đó là sự hoài nghi ngày càng tăng đối với vai trò lãnh đạo của các siêu cường. Sự khó đoán trong chính sách đối ngoại của Mỹ những năm gần đây, kết hợp với lập trường ngoại giao ngày càng quyết liệt của Trung Quốc, đã khiến việc trung thành với một trong hai phe có vẻ như là một ván cược rủi ro. Độc lập đã trở thành con đường an toàn và thực tế nhất.

Hệ quả của sự chuyển dịch đa cực này rất sâu sắc. Nó làm cho ngoại giao quốc tế trở nên phức tạp và khó đoán hơn nhiều. Những ngày tháng mà một thỏa thuận giữa Washington và một thủ đô lớn khác có thể định hình chương trình nghị sự toàn cầu đang dần qua đi. Việc xây dựng đồng thuận về các vấn đề lớn, từ biến đổi khí hậu đến không phổ biến vũ khí hạt nhân, giờ đây đòi hỏi sự tham gia của một nhóm lợi ích rộng lớn và đa dạng hơn nhiều. Điều này có thể gây khó chịu cho các cường quốc truyền thống vốn quen với việc dẫn dắt, thể hiện qua khó khăn mà các nước phương Tây gặp phải trong việc xây dựng một liên minh toàn cầu thực sự để chống lại Nga.

Tuy nhiên, bối cảnh mới này cũng tạo ra những cơ hội. Với nhiều cường quốc hơn cùng tham gia, sẽ có nhiều cơ hội hơn cho các giải pháp ngoại giao sáng tạo và các giải pháp khu vực cho các vấn đề khu vực. Nỗ lực của Liên minh châu Phi trong việc hòa giải các xung đột trên lục địa, hay việc Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) cố gắng quản lý căng thẳng ở Biển Đông, là những ví dụ cho thấy các khu vực đang tự chủ hơn về an ninh của mình. Sự phân tán quyền lực này có thể đóng vai trò kiềm chế tham vọng của các siêu cường, tạo ra một hệ thống quốc tế cân bằng hơn, dù có thể phức tạp hơn. Các cường quốc truyền thống phải thích ứng với thực tế mới này. Cách tiếp cận cũ là đòi hỏi lòng trung thành và ra tối hậu thư sẽ không còn hiệu quả. Thay vào đó, ảnh hưởng phải được tạo dựng thông qua quan hệ đối tác thực sự, sự tôn trọng, và sẵn sàng lắng nghe các mối quan tâm của những quốc gia đang lên này về các vấn đề họ quan tâm, chẳng hạn như giảm nợ, tài chính phát triển và cải cách các thể chế toàn cầu như Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

Thế giới không hề bị chia cắt rạch ròi thành hai phe. Nó đang rạn nứt thành nhiều trung tâm quyền lực. Câu chuyện đơn giản về một cuộc Chiến tranh Lạnh mới là một ảo tưởng dễ chịu, làm chúng ta xao lãng khỏi sự thật phức tạp hơn. Tương lai của trật tự quốc tế sẽ không chỉ được quyết định ở Washington hay Bắc Kinh. Nó sẽ được định hình ở New Delhi, Ankara, Brasília và Jakarta, bởi những nhà lãnh đạo đã quyết định rằng cách tốt nhất để xoay xở trong một thế giới của những người khổng lồ là tự đứng vững trên đôi chân của mình.