Sahel chìm trong xung đột: Hạn hán và chiến tranh giành nước châm ngòi khủng hoảng an ninh

Điều đó không có nghĩa biến đổi khí hậu “gây ra khủng bố” một cách đơn giản và lười biếng. Chiến tranh không sinh ra chỉ từ biểu đồ nhiệt độ. Chính trị có vai trò. Tham nhũng có vai trò. Sự tàn bạo của nhà nước có vai trò. Bất bình sắc tộc có vai trò. Mạng lưới buôn lậu có vai trò. Chủ nghĩa cực đoan tôn giáo có vai trò. Nhưng giả vờ rằng áp lực khí hậu không liên quan là một lời nói dối nguy hiểm. Nó là một trong những yếu tố thúc đẩy. Nó làm cho các nhà nước yếu càng yếu hơn, nạn đói gay gắt hơn, di cư nhanh hơn và việc tuyển mộ dễ dàng hơn.

Bằng chứng đã chồng chất trong nhiều năm. Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu đã ngày càng cảnh báo chắc chắn hơn rằng biến đổi khí hậu đang làm trầm trọng thêm tình trạng mất an ninh lương thực, căng thẳng về nước và di dời ở các khu vực dễ bị tổn thương, bao gồm cả châu Phi. Ngân hàng Thế giới đã dự báo rằng đến năm 2050, hàng chục triệu người ở châu Phi cận Sahara có thể bị buộc phải di dời trong nước, một phần do tác động của khí hậu đối với nguồn nước, năng suất cây trồng và mực nước biển dâng. Ở Sahel, nơi hàng triệu người chỉ cách khủng hoảng một mùa mưa thất bát, những con số đó không phải là dự báo trừu tượng. Chúng là tấm bản đồ của sự bất ổn trong tương lai.

Hãy nhìn vào Hồ Chad, một trong những biểu tượng được nhắc đến nhiều nhất và cũng bị hiểu lầm nhiều nhất của khu vực. Kích thước của hồ thay đổi tự nhiên theo thời gian, và tuyên bố đơn giản rằng nó đã “biến mất vì biến đổi khí hậu” là quá thô thiển. Nhưng câu chuyện rộng hơn thì có thật và nghiệt ngã. Lượng mưa thất thường, nhiệt độ tăng, áp lực nặng nề từ tưới tiêu và tăng dân số, cùng với quản lý yếu kém đã tàn phá lưu vực rộng lớn này trong nhiều thập kỷ. Lưu vực Hồ Chad nuôi sống hàng chục triệu người ở Nigeria, Niger, Chad và Cameroon. Khi ngư trường thu hẹp, các tuyến đường chăn thả bị siết lại và lợi nhuận nông nghiệp sụp đổ, người ta cạnh tranh gay gắt hơn để giành lấy những thứ ít ỏi hơn. Đó chính xác là loại địa hình mà các nhóm bạo lực phát triển mạnh.

Boko Haram đã hiểu điều này trước cả nhiều nhà hoạch định chính sách. Cuộc nổi dậy bùng nổ ở đông bắc Nigeria đã bén rễ từ sự bỏ mặc kinh niên, đói nghèo và sự tức giận đối với nhà nước. Nhưng nó cũng lan rộng qua các cộng đồng đang chịu áp lực môi trường nghiêm trọng. Ngư dân, người chăn nuôi và nông dân quanh vùng Hồ Chad chứng kiến sinh kế của họ tan vỡ. Những thanh niên không có thu nhập, không tin tưởng vào chính phủ và không có tương lai rõ ràng đã trở thành mục tiêu dễ dàng hơn cho việc tuyển mộ hoặc ép buộc. Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc đã phát hiện trong các nghiên cứu trước đây về chủ nghĩa cực đoan ở châu Phi rằng việc làm và bị loại trừ về kinh tế là những điểm bùng phát chính đẩy người dân về phía các nhóm vũ trang. Áp lực khí hậu không viết nên hệ tư tưởng. Nó làm suy yếu khả năng phòng vệ trước hệ tư tưởng đó.

Mali là một ví dụ tàn khốc khác. Các vùng trung tâm của đất nước này đã trở thành từ đồng nghĩa với sự sụp đổ của nhà nước, bạo lực dân quân và sự bành trướng của các nhóm thánh chiến. Nhưng bên dưới những dòng tít về nổi dậy là một câu chuyện khí hậu diễn ra âm thầm. Lượng mưa ngày càng thất thường. Nắng nóng ngày càng gay gắt. Những người chăn nuôi và nông dân từng sử dụng chung các vùng đất chồng lấn dưới những thỏa thuận tập quán mong manh giờ đây phải đối mặt với điều kiện đất đai và nguồn nước eo hẹp hơn. Một báo cáo năm 2020 của International Crisis Group đã mô tả cách các tranh chấp về quyền tiếp cận đồng cỏ, đất trồng trọt và nguồn nước đã trở nên rối rắm với căng thẳng sắc tộc và huy động vũ trang. Một khi súng đạn xen vào tranh chấp tài nguyên, câu chuyện sẽ thay đổi. Nó không còn là về một cái giếng hỏng hay một con đường chăn thả bị chặn, mà trở thành câu chuyện về sinh tồn, trả thù và quyền lực.

Niger hiện đang phải sống với áp lực tương tự từ một góc độ khác. Đây là một trong những quốc gia nóng nhất thế giới, và tình trạng nóng lên ở đây đang diễn ra nhanh hơn mức trung bình toàn cầu. Mất mùa và mất an ninh lương thực tấn công các cộng đồng vốn đã tăng nhanh về số lượng. Liên Hợp Quốc đã nhiều lần cảnh báo về nguy cơ đói kém liên quan đến mưa ít và xung đột. Ở những nơi nhà nước gần như không cung cấp trường học, đường sá hay an ninh, các nhóm cực đoan tự quảng cáo mình là người cung cấp, người bảo vệ, hoặc đơn giản là lực lượng mạnh nhất trong khu vực. Đó là cách áp lực khí hậu chuyển hóa thành bạo lực chính trị. Không phải bằng phép thuật. Mà bằng khoảng trống quyền lực.

Phần nghiệt ngã nhất là những người đang sống trong cuộc khủng hoảng này gần như không làm gì để tạo ra nó. Châu Phi chỉ chiếm một phần nhỏ trong lượng khí thải carbon lịch sử so với châu Âu, Hoa Kỳ và bây giờ là Trung Quốc. Tuy nhiên, các quốc gia trên khắp Sahel lại thuộc nhóm kém trang bị nhất để chống chọi với các cú sốc khí hậu. Đây là sự bất công khí hậu ở dạng thô sơ nhất. Một người phụ nữ ở Burkina Faso phải đi bộ xa hơn mỗi năm để lấy nước không hề xây dựng nền kinh tế carbon. Một người chăn nuôi ở Chad không hề thải đầy khí quyển bằng hai thế kỷ phát thải công nghiệp. Nhưng họ đang phải trả giá bằng nạn đói, sự di dời và nỗi sợ hãi.

Và những con số thật tồi tệ. Cơ quan tị nạn của Liên Hợp Quốc và Trung tâm Giám sát Di dời Nội địa đã ghi nhận hàng triệu người phải di dời trong nước trên khắp Sahel và các khu vực lân cận do xung đột và thiên tai, thường chồng chéo ở cùng một nơi. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp đã cảnh báo rằng hạn hán và lũ lụt đang ảnh hưởng nặng nề hơn đến nông nghiệp trên khắp châu Phi. Tổ chức Khí tượng Thế giới đã nhiều lần cho biết các nước châu Phi đang chịu thiệt hại nặng nề do các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt dù đóng góp ít nhất vào vấn đề này. Nói một cách đơn giản, châu lục này là nơi hứng chịu đòn roi đầu tiên nhưng lại được đền đáp sau cùng.

Cũng có một vụ bê bối chính trị ẩn sau câu chuyện này. Các chính phủ và đối tác nước ngoài thường coi thích ứng khí hậu và an ninh là hai vấn đề riêng biệt. Một bộ xử lý thủy lợi. Bộ khác xử lý chống khủng bố. Các nhà tài trợ tài trợ cho các hội thảo về khả năng chống chịu ở một bên và các hoạt động quân sự ở bên kia. Sự chia rẽ đó là ngu ngốc. Một ngôi làng không thể được ổn định chỉ bằng quân đội nếu giếng đang cạn, mùa màng thất bát và các tuyến đường gia súc sụp đổ. Đồng thời, viện trợ khí hậu sẽ không cứu được các cộng đồng nếu các nhóm vũ trang kiểm soát đường sá và cướp bóc các khu chợ. Khủng hoảng là một khối thống nhất. Nhưng cách ứng phó thì vẫn chia rẽ.

Một số nỗ lực hiệu quả nhất ở địa phương đã hiểu điều này. Ở các vùng của Niger và Burkina Faso, nông dân đã phục hồi đất đai suy thoái thông qua các phương pháp thu hoạch nước đơn giản, xây bờ đá và tái sinh tự nhiên có hỗ trợ, giúp phục hồi năng suất ở những nơi từng bị coi là cạn kiệt. Nghiên cứu của các nhóm bao gồm Viện Tài nguyên Thế giới đã chỉ ra thành công trong việc phục hồi đất đai quy mô lớn ở Niger trong nhiều năm, với hàng triệu héc-ta được cải thiện nhờ việc tái sinh cây trồng do nông dân quản lý. Đó không phải là một dòng tít hào nhoáng. Nhưng nó quan trọng. Đất đai màu mỡ hơn có nghĩa là ít tuyệt vọng hơn, và ít tuyệt vọng hơn có nghĩa là ít cơ hội hơn cho các tay súng.

Tuy nhiên, nỗ lực thích ứng đang bị quy mô của mối đe dọa vượt mặt. Sahel đang nóng lên nhanh chóng. Tăng trưởng dân số rất cao. Nền quản trị ở một số quốc gia mong manh hoặc đã tan vỡ. Các cuộc đảo chính đã làm rung chuyển Mali, Burkina Faso và Niger. Các chiến lược quân sự của nước ngoài đã thất bại. Lòng tin vào các thể chế nhà nước rất mỏng manh. Trong khoảng trống đó, mỗi mùa mưa thất bát lại giáng xuống như một sự kiện chính trị.

Thế giới nên ngừng nói về an ninh khí hậu như một lý thuyết. Ở Sahel, đó là một thực tế sống động. Tiền tuyến không chỉ ở một trạm kiểm soát quân sự. Nó ở một lòng sông khô cạn, một vựa lúa trống rỗng, một đàn gia súc chết, một khu chợ làng nơi giá lương thực đột nhiên tăng vọt ngoài tầm với. Nếu các nhà lãnh đạo toàn cầu muốn biết sự sụp đổ khí hậu trông như thế nào khi nó va chạm với quản trị yếu kém và hệ tư tưởng vũ trang, họ nên ngừng nhìn vào các mô hình và bắt đầu lắng nghe Sahel.

Bởi vì đây là lời cảnh báo thực sự. Khi đất đai thất bại, nhà nước sụp đổ nhanh hơn. Và khi cả hai cùng sụp đổ, luôn có kẻ mang súng sẵn sàng bước vào.