Lũ lụt chết người đang tấn công những nơi vốn được xem là an toàn

Sự thay đổi này đã thể hiện rõ trong các hồ sơ về thảm họa. Bầu không khí ấm hơn giữ được nhiều hơi ẩm hơn, khoảng 7% cho mỗi 1 độ C tăng lên, theo một quy luật đã được công nhận trong khoa học khí hậu. Khi bão hình thành, lượng hơi ẩm dư thừa này có thể trút xuống thành những đợt mưa cực lớn. Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu đã kết luận với độ tin cậy cao rằng các đợt mưa lớn đã trở nên dữ dội và thường xuyên hơn ở hầu hết các khu vực đất liền khi hành tinh nóng lên. Nói một cách thực tế, điều này có nghĩa là mưa nhiều hơn trong thời gian ngắn hơn, và ngày càng nhiều nơi phải hứng chịu lượng mưa vượt quá khả năng xử lý của hệ thống cống rãnh, đường sá và nhà cửa tại địa phương.

Mô hình này đã diễn ra ở nhiều khu vực rất khác nhau. Tại Pakistan vào năm 2022, những trận mưa gió mùa bất thường kết hợp với băng tan đã gây ngập lụt trên diện rộng và ảnh hưởng đến hàng chục triệu người. Tại Đức và Bỉ vào năm 2021, lũ lụt thảm khốc đã tấn công các cộng đồng vốn không nghĩ rằng mình đang sống trên tuyến đầu của biến đổi khí hậu. Tại Hoa Kỳ, Vermont, Kentucky và một phần vùng Đông Bắc đều đã hứng chịu lũ lụt nghiêm trọng trong đất liền những năm gần đây, trong khi thành phố New York đã nhiều lần đối mặt với tình trạng ngập đường phố và tàu điện ngầm đột ngột khi có mưa lớn. Chi tiết ở mỗi nơi mỗi khác, nhưng bài học thì giống nhau: nguy cơ lũ lụt không còn chỉ phụ thuộc vào việc bạn có ở gần một con sông nổi tiếng hay gần biển hay không.

Một phần lý do đến từ vật lý đơn giản. Không khí ấm có thể tích thêm nhiều nước vào các cơn bão. Một phần khác là do địa lý. Các khu đô thị được bao phủ bởi nhựa đường, bê tông, mái nhà và bãi đỗ xe, chúng ngăn nước mưa thấm xuống đất. Nước chảy đi rất nhanh, đổ vào cống rãnh và làm quá tải các hệ thống được xây dựng cho một kiểu khí hậu cũ hơn. Liên Hợp Quốc đã cảnh báo rằng quá trình đô thị hóa nhanh chóng đang làm tăng nguy cơ đối mặt với lũ lụt, đặc biệt là ở các khu vực thu nhập thấp, nơi hệ thống thoát nước kém và nhà cửa thường được xây ở những vị trí rủi ro. Ở nhiều thành phố, một cơn bão trước đây có thể chỉ gây ngập lụt phiền toái thì nay có thể làm tê liệt giao thông, phá hủy bệnh viện và khiến các tầng hầm và tầng trệt của chung cư không thể ở được.

Còn có một vấn đề nữa là những giả định đã lỗi thời. Nhiều kế hoạch phòng chống lũ lụt vẫn dựa trên các ghi nhận lịch sử không còn phản ánh đúng thực tế hiện tại. Các kỹ sư thường sử dụng các ước tính về chu kỳ lặp lại, chẳng hạn như cái gọi là trận lụt 100 năm, nhưng những ước tính này trở nên kém tin cậy hơn khi các mô hình mưa thay đổi. Nghiên cứu của First Street Foundation ở Hoa Kỳ đã chỉ ra rằng các bản đồ lũ lụt chính thức có thể bỏ sót những rủi ro đáng kể trong hiện tại, đặc biệt là từ các trận mưa lớn bên ngoài các khu vực ven sông và ven biển truyền thống. Mặc dù các phương pháp ở mỗi quốc gia là khác nhau, nhưng mối lo ngại chung là rất lớn: các công cụ lập kế hoạch dựa trên quá khứ có thể đánh giá thấp tương lai.

Kết quả là một cảm giác an toàn giả tạo đầy nguy hiểm. Người dân mua nhà bên ngoài các vùng lũ chính thức và cho rằng mình được bảo vệ. Chính quyền địa phương phê duyệt các dự án phát triển vì bản đồ hoặc quy định nói rằng khu vực đó có rủi ro thấp. Tỷ lệ mua bảo hiểm vẫn thấp. Rồi một cơn bão hiếm gặp ập đến, và hàng ngàn hộ gia đình cùng lúc nhận ra rằng “không nằm trong vùng ngập lụt” không có nghĩa là “không có rủi ro”. Tại Hoa Kỳ, dữ liệu liên bang và hồ sơ bảo hiểm từ lâu đã cho thấy một tỷ lệ lớn các yêu cầu bồi thường lũ lụt đến từ bên ngoài các khu vực được chỉ định là có rủi ro cao. Những lỗ hổng tương tự cũng tồn tại ở những nơi khác, đặc biệt là nơi rủi ro lũ lụt được lập bản đồ kém hoặc ít được thảo luận.

Hậu quả không chỉ dừng lại ở những bức tường hư hỏng và đồ đạc bị phá hủy. Lũ lụt là một trong những thảm họa tốn kém và chết chóc nhất thế giới. Chúng có thể làm ô nhiễm nước uống, khiến nấm mốc lan khắp nhà, làm gián đoạn việc chạy thận nhân tạo và các dịch vụ chăm sóc y tế khác, khiến trường học phải đóng cửa trong nhiều tuần, và đẩy các gia đình vào cảnh nợ nần. Ngân hàng Thế giới và các tổ chức quốc tế khác đã nhiều lần nhận thấy rằng các hộ gia đình thu nhập thấp bị ảnh hưởng nặng nề nhất vì họ có ít tiền tiết kiệm hơn, bảo hiểm yếu hơn và ít có khả năng di dời. Quá trình phục hồi cũng có xu hướng bất bình đẳng. Các khu dân cư giàu có hơn sẽ tái thiết nhanh hơn. Những người thuê nhà thường có ít quyền kiểm soát và sự bảo vệ nhất, ngay cả khi họ là người mất mát nhiều nhất.

Những rủi ro về sức khỏe có thể kéo dài rất lâu sau khi nước rút. Sau các trận lụt lớn, người dân thường phải đối mặt với thương tích, căng thẳng, phải di dời và tiếp xúc với nước ô nhiễm. Các nghiên cứu được công bố trên các tạp chí y khoa đã chỉ ra mối liên hệ giữa các trận lụt và các vấn đề về sức khỏe tâm thần, bao gồm lo âu, trầm cảm và phiền muộn kéo dài. Đối với người lớn tuổi, người khuyết tật và các gia đình có con nhỏ, gánh nặng này có thể đặc biệt nghiêm trọng. Một trận lụt không chỉ là một sự kiện thời tiết. Nó là một cú sốc xã hội có thể thay đổi tài chính, việc học hành, sức khỏe và cảm giác an toàn của một gia đình trong nhiều năm.

Biến đổi khí hậu không phải là nguyên nhân duy nhất. Việc sử dụng đất đai không hợp lý làm cho lũ lụt trở nên tồi tệ hơn. Các vùng đất ngập nước từng giúp hấp thụ nước mưa đã bị rút cạn hoặc xây dựng lên trên. Các con sông đã bị nắn thẳng hoặc thu hẹp. Sườn đồi đã bị phát quang. Nhà ở mới đã lan ra các khu vực vốn là nơi nước mưa tự nhiên tụ lại. Tại nhiều thành phố phát triển nhanh ở châu Phi, châu Á và châu Mỹ Latinh, sự kết hợp giữa tăng trưởng dân số, các khu định cư không chính thức và hệ thống thoát nước yếu kém tạo ra mức độ rủi ro cực kỳ cao. Nhưng các nước giàu hơn cũng không ngoại lệ. Họ thường có nhiều cơ sở hạ tầng hơn, nhưng phần lớn đã cũ kỹ, quá nhỏ và tốn kém để nâng cấp.

Không có một giải pháp duy nhất, nhưng có những bước đi rõ ràng mang lại hiệu quả. Bản đồ lũ lụt tốt hơn là một khởi đầu, đặc biệt là những bản đồ bao gồm cả lũ lụt do mưa lớn chứ không chỉ do tràn sông. Hệ thống cảnh báo sớm giúp cứu sống nhiều người. Tổ chức Khí tượng Thế giới đã thúc đẩy mục tiêu cảnh báo sớm cho tất cả mọi người, vì các cảnh báo kịp thời, thông tin liên lạc tại địa phương và kế hoạch sơ tán có thể làm giảm đáng kể số người chết. Các thành phố cũng có thể giảm rủi ro bằng những thay đổi thiết thực: cống lớn hơn, phục hồi các vùng đất ngập nước, sử dụng nhiều bề mặt thấm nước hơn, vườn mưa, hồ điều hòa, và các quy định ngăn chặn việc xây dựng mới ở những nơi rủi ro cao nhất. Hà Lan đã đưa ra một mô hình có ảnh hưởng bằng cách kết hợp kỹ thuật vững chắc với ý tưởng dành nhiều không gian hơn cho nước thay vì cố gắng khống chế nó ở mọi nơi.

Chủ nhà và người thuê nhà cũng cần thông tin rõ ràng hơn. Các cơ quan công quyền nên làm cho thông tin về rủi ro lũ lụt trở nên dễ hiểu ở cấp độ từng địa chỉ nhà. Các bên cho vay thế chấp, chủ nhà và người bán bất động sản không nên xem rủi ro ngập lụt nghiêm trọng là một vấn đề thứ yếu. Hệ thống bảo hiểm cũng cần được cải cách. Ở những nơi phí bảo hiểm quá đắt hoặc không phổ biến, thảm họa sẽ biến thành các vụ phá sản cá nhân và tình trạng di dời lâu dài.

Sự thật khó chấp nhận hơn là việc thích ứng không thể chỉ đơn giản là xây dựng lại những công trình dễ bị tổn thương như cũ sau mỗi cơn bão. Một số nơi sẽ cần hệ thống phòng thủ vững chắc hơn. Một số nơi sẽ cần các quy định xây dựng khác đi. Và một số nơi có thể cần phải di dời có kế hoạch. Đó là những lựa chọn khó khăn về mặt chính trị, nhưng sự trì hoãn cũng có cái giá của nó. Mỗi năm không khí nóng hơn và mưa lớn hơn sẽ khiến cái giá phải trả ngày càng cao.

Quan niệm cũ về ‘vùng lũ’ đang dần tan vỡ. Điều đó nên thay đổi cách các chính phủ lập kế hoạch, cách các công ty bảo hiểm định giá rủi ro, và cách các gia đình suy nghĩ về nơi an toàn. Lũ lụt không còn chỉ là vấn đề của những nơi quen thuộc. Chúng đang trở thành một bài kiểm tra xem liệu các xã hội có thể chấp nhận rằng rủi ro khí hậu đã dịch chuyển hay không, và liệu họ có sẵn sàng hành động đủ nhanh để theo kịp nó hay không.