Müzelerdeki Nazi Yağması: Almanya'da Yeni Dava Dalgası

Mirasçıların mahkemeleri ve danışma kurullarını daha hızlı hareket etmeye zorlamasıyla yeni bir iade talebi dalgası başladı. Bu dalga müzeleri, müzayede evlerini ve devlete bağlı koleksiyonları hedef alıyor. Almanya'nın sisteminin tüm ahlaki söylemlere rağmen çok zayıf, yavaş ve gönüllülük esasına dayalı olduğu yıllardır eleştiriliyordu. Bu eleştiriler sonrası baskı arttı. Mücadelenin merkezinde ise acı bir gerçek yatıyor. Nazi döneminde el konulan, baskı altında satılan veya zulüm gören ailelerden alınan sanat eserlerinin çoğu hiçbir zaman gerçek sahiplerine geri dönmedi.

Rakamlar oldukça çarpıcı. Araştırmacılar ve kültür yetkilileri, 1945 öncesi oluşturulan koleksiyonları yıllardır inceliyor. Ancak eserlerin kökenine dair boşluklar hâlâ her yerde mevcut. Alman Kayıp Sanat Eserleri Vakfı, Naziler tarafından yağmalanan kültür varlıklarıyla ilgili binlerce rapor kaydetti. Müzeler, manşetlere taşınan bazı vakalarda eserleri iade ettiklerini açıkladı. Ancak uzmanlar ve hak sahipleri bunun sadece buzdağının görünen yüzü olduğunu söylüyor. Asıl şikayet ise daha sert: Kurumların görmezden gelmek için her türlü nedeni vardı. Milyonlarca dolar değerindeki bir tablo kamu koleksiyonunda kalırsa, gecikme kendi başına bir savunma haline gelir.

Bu suçlama yıllardır Almanya'nın peşini bırakmıyor. 2013'te Cornelius Gurlitt'in hazinesinin bulunuşu, bu konunun büyük ölçüde kapandığı efsanesini yıktı. Hazine, Nazi yağmasıyla bağlantılı bir satıcı ağına ait 1500'den fazla sanat eserinden oluşuyordu. Bu olay daha rahatsız edici bir şeyi gösterdi. Zehirli bir geçmişe sahip büyük eserler, aileler arşiv labirentlerinde, eksik kayıtlarda ve hukuki engellerle boğuşurken, on yıllarca özel ellerde kalabiliyordu. Bu şoktan sonra bile reformlar kaplumbağa hızıyla ilerledi.

Şimdi mirasçıların avukatları giderek daha güçlü hukuki yolları deniyor. Bazıları doğrudan müzelerin mülkiyet iddialarına meydan okuyor. Diğerleri ise savaş sonrası devir işlemlerinin asıl hırsızlığı aklamadığını savunmak için satış kayıtlarını ve devletin mülkiyet geçmişini hedef alıyor. Berlin, Münih ve başka yerlerdeki bu anlaşmazlık artık sadece ahlaki değil. Asıl mesele şu: Temeldeki eylem, suçlu bir rejimin desteklediği bir zulümken, kamu kurumlarının bağlayıcı olmayan, yumuşak prosedürlerin arkasına saklanmasına izin verilmeli mi?

Eleştirmenler, uzun süredir etkisiz olmakla suçlanan Almanya'nın danışma komisyonuna odaklandı. Komisyonun tavsiyeleri mahkeme kararı gücünde değil. Bu durum, sistemin sorunu çözmek için değil, öfkeyi sönümlendirmek için kurulduğu iddialarını güçlendirdi. Alman yetkililer bile sürecin elden geçirilmesi gerektiğini kabul etti. Tahkim reformu, daha net son tarihler ve müzelerin yaşlı hak sahiplerini oyalayarak zaman kazanmasını engelleyecek kurallar için çağrılar arttı.

Hukuki mücadele tablolardan ibaret değil. Bu savaş, sürgün ve cinayetle yok edilen ailelere bağlı banka varlıklarına, emlak taleplerine ve sigorta anlaşmazlıklarına kadar uzanıyor. Avrupa genelindeki benzer davalar, savaş zamanı hırsızlığının 1945'te sona ermediğini gösterdi. Bu hırsızlık genellikle saygın piyasalar, özel koleksiyonlar ve kamu kurumları aracılığıyla aklandı. Belgeler resmileştiğinde, adaletsizlik takım elbise giymeye başladı.

İşte bu yüzden bu hikaye hâlâ can yakıyor. Bu, tarihin tozlu sayfalarıyla ilgili bir konu değil. Bu, modern devletlerin Nazi suçlarını kınarken söylediklerinde samimi olup olmadıklarıyla ilgili. Almanya, geçmişi hatırlamak için anıtlar dikti, konuşmalar yaptı ve okullarda dersler verdi. Ancak hukuk, anmanın bir performanstan ibaret olmaktan çıktığı yerdir. Eğer çalınan mülkler hâlâ gecikme, bürokrasi ve kurumsal çıkarlarla korunuyorsa, İkinci Dünya Savaşı'ndan alınması gereken ders tam olarak alınmamış demektir. Sadece sergilenmiş demektir.