Bộ não của chúng ta được lập trình để quên, và cuối cùng khoa học đã hiểu tại sao

Sự thay đổi trong nhận thức này không chỉ là một trò chơi ngữ nghĩa; nó được củng cố bởi những bằng chứng thuyết phục. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng bộ não của chúng ta liên tục làm việc để tỉa bỏ những kết nối không sử dụng hoặc không liên quan, một quá trình được gọi là “cắt tỉa khớp thần kinh.” Hãy hình dung nó không phải là việc mất thông tin, mà là một hình thức làm vườn cho tâm trí một cách có chủ đích. Việc nhổ bỏ những ký ức cũ, không hữu ích sẽ giúp những ký ức quan trọng hơn phát triển. Một bài tổng quan mang tính bước ngoặt vào năm 2017 được công bố trên tạp chí Neuron bởi các nhà nghiên cứu từ Đại học Toronto đã lập luận rằng mục tiêu thực sự của trí nhớ không phải là để nhớ lại quá khứ một cách hoàn hảo, mà là để tối ưu hóa việc ra quyết định trong tương lai. Để làm được điều này, bộ não phải dọn dẹp những chi tiết gây xao lãng và những thông tin lỗi thời không còn hữu ích với chúng ta. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc quên đi những chi tiết không liên quan thực sự giúp chúng ta khái quát hóa từ kinh nghiệm, cho phép chúng ta áp dụng các bài học từ quá khứ vào những tình huống mới, xa lạ một cách hiệu quả hơn.

Lý do cơ bản đằng sau thiết kế sinh học này là vấn đề về hiệu quả và khả năng thích ứng. Một bộ não ghi nhớ mọi chi tiết của mọi khoảnh khắc sẽ hoàn toàn tê liệt. Hãy tưởng tượng việc cố gắng nhận ra khuôn mặt của một người bạn nếu bạn phải sàng lọc qua một ký ức hoàn hảo về mọi khuôn mặt bạn từng thấy, trong mọi điều kiện ánh sáng, từ mọi góc độ. Điều đó là không thể. Thay vào đó, bộ não của bạn quên đi những chi tiết cụ thể—như cách ánh sáng chiếu vào tóc họ vào một ngày thứ Ba nào đó—và giữ lại khuôn mẫu chung. Quá trình trừu tượng hóa này là nền tảng cho cách chúng ta vận hành trong thế giới. Việc lãng quên giúp giải phóng các tài nguyên nhận thức, ngăn chặn điều mà các nhà khoa học máy tính gọi là “khớp quá mức” (overfitting), tức là khi một hệ thống được điều chỉnh quá hoàn hảo với dữ liệu cũ đến mức không thể xử lý thông tin mới. Bằng cách buông bỏ những nhiễu loạn, bộ não của chúng ta có thể tập trung tốt hơn vào tín hiệu.

Những hệ quả của góc nhìn mới này rất sâu sắc, ảnh hưởng đến mọi thứ từ giáo dục đến sức khỏe tâm thần. Nó cho thấy rằng sự tập trung không ngừng của chúng ta vào việc ghi nhớ thuộc lòng ở trường học có thể là sai lầm. Việc nhồi nhét kiến thức cho một kỳ thi chỉ để quên chúng vài tuần sau đó không hẳn là dấu hiệu của việc học kém; đó là phản ứng tự nhiên của bộ não đối với thông tin không được tích hợp vào một bối cảnh lớn hơn, có ý nghĩa. Việc học thực sự là xây dựng các khung khái niệm, và điều đó thường đòi hỏi phải quên đi những chi tiết vụn vặt làm lộn xộn chúng. Hơn nữa, việc hiểu cơ chế của sự lãng quên đã làm sáng tỏ các tình trạng như rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), vốn có thể được xem là một sự thất bại nặng nề của cơ chế lãng quên trong não bộ. Trong PTSD, tâm trí không thể hạ thấp cường độ cảm xúc của một ký ức đau thương, buộc một cá nhân phải sống lại nó với nỗi kinh hoàng nguyên bản. Điều này cho thấy rằng các liệu pháp trong tương lai có thể không tập trung vào việc xóa bỏ ký ức, mà vào việc giúp bộ não học cách quên đi sự kìm kẹp đau đớn của chúng.

Vậy, làm thế nào chúng ta có thể hòa hợp với xu hướng lãng quên tự nhiên của bộ não, thay vì chống lại nó? Khoa học chỉ ra các chiến lược tận dụng quá trình này. Các kỹ thuật như lặp lại ngắt quãng, nơi bạn xem lại thông tin theo các khoảng thời gian tăng dần, hoạt động bằng cách báo hiệu cho bộ não rằng một ký ức cụ thể là quan trọng và nên được giữ lại khỏi quá trình cắt tỉa. Đó là một cách để chủ đích lựa chọn những gì ở lại và những gì ra đi. Ở cấp độ rộng hơn, chúng ta có thể chuyển sự tập trung từ học vẹt sang hiểu sâu về mặt khái niệm. Thay vì cố gắng xây dựng một thư viện kiến thức hoàn hảo, chúng ta nên đặt mục tiêu xây dựng một bộ công cụ tinh thần linh hoạt gồm các nguyên tắc và khuôn mẫu. Điều này có nghĩa là chấp nhận rằng một trí nhớ “hoàn hảo” không chỉ là không thể đạt được mà còn không đáng mong muốn. Một bộ óc khỏe mạnh, thông minh không phải là một kho lưu trữ không tì vết; nó là một hệ thống năng động, có khả năng thích ứng và liên tục tự cập nhật.

Khi đó, lãng quên không phải là kẻ thù của tư duy mà là người cộng sự thầm lặng của nó. Nó là người thợ điêu khắc đẽo gọt đi phần đá thừa để lộ ra bức tượng bên dưới. Nền văn hóa của chúng ta tôn vinh những nhà vô địch về trí nhớ và lo sợ sự suy giảm nhận thức liên quan đến tuổi tác, nhưng ngành khoa học mới nổi này mời gọi một cái nhìn cân bằng hơn. Nó yêu cầu chúng ta trân trọng quá trình lặng lẽ, tinh tế và cực kỳ quan trọng của việc buông bỏ thông tin. Một bộ óc hoạt động hiệu quả không phải là một bộ óc níu giữ mọi thứ, mà là một bộ óc biết cần phải quên điều gì. Trong dòng chảy thông tin không ngừng của cuộc sống hiện đại, món quà sinh học của sự lãng quên này có thể là đặc điểm quan trọng nhất mà bộ não của chúng ta sở hữu, cho phép chúng ta học hỏi, trưởng thành và tiến về một tương lai không ngừng thay đổi.