Khủng hoảng nhân khẩu học buộc các quốc gia giàu có phải tư duy lại về vấn đề di cư

Các nhà nhân khẩu học đã cảnh báo về sự chuyển dịch này trong nhiều thập kỷ, nhưng giờ đây các con số không còn là những dự báo lý thuyết mà đã trở thành thực tế kinh tế cấp bách. Dữ liệu từ Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc đã nhiều lần chứng minh rằng tỷ lệ sinh ở các nước phương Bắc (Global North) đã giảm mạnh xuống dưới mức sinh thay thế là 2,1 trẻ em trên mỗi phụ nữ - mức cơ bản cần thiết để duy trì dân số ổn định nếu không có người nhập cư. Ngân hàng Thế giới lưu ý rằng tỷ lệ phụ thuộc của người cao tuổi — tỷ lệ người phụ thuộc trên 65 tuổi so với dân số trong độ tuổi lao động — đang tăng vọt. Tại Liên minh Châu Âu, hiện nay cứ một người trên 65 tuổi thì có chưa tới ba người trưởng thành trong độ tuổi lao động, và con số này dự kiến sẽ giảm xuống còn chưa tới hai người trong vài thập kỷ tới. Tại Hàn Quốc, tỷ lệ sinh gần đây đã chạm mức thấp kỷ lục là 0,72, báo hiệu dân số sẽ giảm đi một nửa chỉ sau vài thế hệ. Ý đã chứng kiến tỷ lệ sinh giảm mạnh đến mức cơ quan thống kê quốc gia ISTAT dự báo nước này có thể mất gần một phần năm dân số vào năm 2070. Nếu không có sự xuất hiện liên tục của những người trẻ tuổi trong độ tuổi lao động, chắc chắn về mặt toán học rằng những xã hội già hóa này sẽ phải đối mặt với sự suy thoái kinh tế nghiêm trọng.

Nguyên nhân sâu xa của "mùa đông nhân khẩu học" này bắt nguồn từ chính các cấu trúc xã hội hiện đại. Sau thời kỳ bùng nổ dân số hậu Thế chiến thứ hai, những tiến bộ trong y học và chăm sóc sức khỏe đã kéo dài đáng kể tuổi thọ, đồng nghĩa với việc con người có thời gian hưu trí lâu hơn bao giờ hết. Đồng thời, chi phí sinh hoạt tăng cao, thị trường nhà đất đắt đỏ và việc đạt được các cột mốc của tuổi trưởng thành muộn hơn đã khiến thế hệ trẻ trì hoãn việc sinh con hoặc hoàn toàn từ bỏ việc làm cha mẹ. Ngay cả ở các nước Bắc Âu, nơi tự hào có những chính sách nghỉ thai sản hào phóng nhất thế giới và các khoản trợ cấp chăm sóc trẻ em rộng rãi, tỷ lệ sinh vẫn không thể phục hồi trở lại mức sinh thay thế. Thực tế cấu trúc là các nền kinh tế hiện đại, công nghiệp hóa cao đang hoàn toàn lệch nhịp với công thức toán học truyền thống về tăng trưởng dân số cao.

Hậu quả của sự mất cân bằng này không chỉ là những dự báo kinh tế trừu tượng; chúng đã hiển hiện trong diện mạo thực tế của các quốc gia này. Nhiều khu vực rộng lớn đang trở nên trống vắng. Ở các vùng nông thôn của Nhật Bản và Ý, những ngôi nhà bỏ hoang và các trường học đóng cửa đứng đó như những tượng đài câm lặng cho sự suy giảm nhân khẩu học. Các chính quyền địa phương phải xoay xở để bảo trì đường sá, tiện ích và các dịch vụ khẩn cấp chỉ với một phần nhỏ doanh thu thuế so với trước đây. Tác động kinh tế tức thời là tình trạng thiếu hụt lao động nghiêm trọng và kinh niên trên mọi lĩnh vực. Khắp Bắc Mỹ, Châu Âu và Đông Á, các ngành công nghiệp từ nông nghiệp, xây dựng đến y tế và nhà hàng khách sạn ngày càng khát khao nhân lực. Tại Nhật Bản, nơi dân số già hóa nhanh chóng đòi hỏi sự hỗ trợ y tế và xã hội sâu rộng, chính phủ đã buộc phải từng bước nới lỏng các chính sách nhập cư vốn rất cứng nhắc trong lịch sử, chỉ để duy trì đủ nhân viên cho các viện dưỡng lão.

Vượt ra ngoài những khoảng trống lao động trước mắt, mối đe dọa lâu dài là sự sụp đổ của hệ thống lương hưu và chăm sóc sức khỏe quốc gia. Những mạng lưới an sinh xã hội thiết yếu này được xây dựng theo mô hình kim tự tháp, dựa trên nền tảng rộng lớn là những người lao động trẻ tuổi, nộp thuế để hỗ trợ một nhóm nhỏ hơn những người về hưu. Khi kim tự tháp đó đảo ngược mạnh mẽ, gánh nặng tài chính đè lên nhóm dân số trong độ tuổi lao động đang ngày càng thu hẹp trở nên vô cùng nặng nề. Sự biến đổi này tất yếu dẫn đến một vòng luẩn quẩn: tăng thuế mạnh, cắt giảm dịch vụ công và tăng trưởng kinh tế trì trệ, từ đó càng làm nản lòng những công dân trẻ khi họ muốn lập gia đình.

Việc giải quyết mối đe dọa mang tính sống còn này đòi hỏi một sự thay đổi mô hình cơ bản trong cách các chính phủ và công chúng nhìn nhận về sự dịch chuyển của con người. Thay vì chỉ coi di cư thuần túy là một cuộc khủng hoảng an ninh biên giới cần quản lý bằng các biện pháp ngăn chặn, các quốc gia giàu có phải công nhận đây là một nhu cầu mang tính chiến lược. Điều này bắt đầu bằng việc tái cấu trúc các khuôn khổ nhập cư để tạo ra những con đường hợp pháp an toàn, trật tự và hiệu quả cho người lao động từ Nam Bán cầu (Global South), nơi dân số trẻ vẫn đang tăng lên. Các quốc gia như Canada từ lâu đã sử dụng hệ thống nhập cư dựa trên điểm số, được thiết kế để kết nối nhu cầu nhân khẩu học và kinh tế với nhân tài quốc tế, chủ động tuyển dụng thay vì thụ động tiếp nhận. Gần đây, Đức đã thông qua những cải cách sâu rộng đối với luật nhập cư lao động có tay nghề, công khai thừa nhận rằng lĩnh vực công nghiệp của họ không thể tồn tại nếu thiếu vắng lao động nước ngoài.

Tuy nhiên, mở rộng các con đường hợp pháp chỉ là bước đi đầu tiên; các quốc gia phải vượt ra ngoài việc chỉ đơn thuần nhập khẩu lao động và tập trung vào hội nhập kinh tế và xã hội toàn diện. Điều này có nghĩa là phải đại tu các quy trình công nhận bằng cấp để những người nhập cư có học vấn cao, chẳng hạn như bác sĩ, y tá và kỹ sư được đào tạo ở nước ngoài, không bị đẩy xuống làm tài xế taxi hoặc làm việc trong nền kinh tế việc làm tự do (gig economy) thiếu quản lý. Hơn nữa, các cộng đồng phải được hỗ trợ với cơ sở hạ tầng cần thiết để chào đón những người mới đến, đảm bảo rằng nhà ở, y tế và trường học được mở rộng thay vì trở nên quá tải bởi sự gia tăng dân số mới.

Cuối cùng, cuộc tranh luận về di cư toàn cầu phải tách rời khỏi sự sợ hãi và điều chỉnh lại cho phù hợp với thực tế nhân khẩu học. Sự di chuyển của con người qua các biên giới không phải là một hành động từ thiện mà người giàu ban phát cho người nghèo; đó là một cơ chế quan trọng để duy trì nền móng của thế giới công nghiệp hóa. Khi các khoa sản dần trở nên tĩnh lặng và dân số ngày càng già đi, sức sống kinh tế của các quốc gia hàng đầu thế giới sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào sự sẵn lòng mở cửa của họ. Tương lai thuộc về những quốc gia nhận ra rằng di cư không phải là một cuộc khủng hoảng cần giải quyết, mà là giải pháp mạnh mẽ nhất cho cuộc khủng hoảng mà họ đang phải đối mặt.