Sự chấm dứt của quyền sở hữu đang âm thầm bào mòn tài sản của tầng lớp trung lưu

Dữ liệu tài chính đằng sau sự chuyển dịch này vẽ nên một bức tranh rõ nét về nghĩa vụ của người tiêu dùng hiện đại. Một cuộc khảo sát toàn diện do công ty tư vấn West Monroe thực hiện cho thấy, trung bình một người Mỹ hiện chi tiêu hơn 200 đô la mỗi tháng cho các dịch vụ đăng ký trả phí, một con số mà hầu hết mọi người đều đánh giá thấp hơn rất nhiều so với thực tế. Trong vòng một thập kỷ, những khoản phí lặp đi lặp lại này tương đương với hàng chục ngàn đô la được chuyển thẳng từ tiền tiết kiệm của các hộ gia đình vào dòng doanh thu của các tập đoàn. Dữ liệu từ Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) nhấn mạnh rằng nền kinh tế đăng ký số đã tăng trưởng hơn 400% trong thập kỷ qua, vượt xa mức tăng trưởng tiền lương. Tại Vương quốc Anh, Văn phòng Thống kê Quốc gia liên tục cập nhật rổ hàng hóa lạm phát để phản ánh thực tế này, trong đó đã bổ sung các dịch vụ phát trực tuyến và ứng dụng trả phí như những thước đo cơ bản về chi phí sinh hoạt. Quá trình biến đổi này còn vươn xa hơn cả lĩnh vực giải trí. Các tập đoàn công nghệ khổng lồ từ nhiều năm trước đã chuyển đổi các phần mềm cốt lõi của họ từ hình thức mua một lần sang cấp phép sử dụng hàng tháng vĩnh viễn, buộc hàng triệu chuyên gia tự do và doanh nghiệp nhỏ phải thuê dài hạn những công cụ thiết yếu cho công việc của mình.

Động lực thúc đẩy sự chuyển đổi mạnh mẽ này là việc các tập đoàn chạy đua theo doanh thu định kỳ hàng năm, một chỉ số tài chính được các nhà đầu tư tổ chức đặc biệt ưa chuộng. Trong nhiều thế hệ, các công ty hoạt động dựa trên mô hình giao dịch tiêu chuẩn. Họ sản xuất một sản phẩm, bán với giá cao và người tiêu dùng sở hữu nó hoàn toàn. Tuy nhiên, ban lãnh đạo các tập đoàn sớm nhận ra rằng doanh số bán hàng một lần dẫn đến lợi nhuận hàng quý khó dự đoán. Bằng cách xoay trục sang các mô hình đăng ký trả phí, các công ty đảm bảo được một dòng tiền liên tục, dễ dự báo, qua đó âm thầm đẩy toàn bộ rủi ro tài chính sang phía người tiêu dùng. Quá trình chuyển đổi này bị đẩy nhanh nghiêm trọng bởi sự ra đời của điện toán đám mây và việc tích hợp kết nối internet vào các thiết bị gia dụng hàng ngày. Vì hiện nay các thiết bị có thể được giám sát và điều khiển từ xa, các nhà sản xuất có một khả năng chưa từng có là khóa các chức năng cơ bản đằng sau những bức tường thu phí (paywall). Các ông lớn trong ngành ô tô đã thử nghiệm việc thu phí hàng tháng để mở khóa các phần cứng đã được lắp ráp sẵn trên xe. Động lực kinh tế thúc đẩy hành vi này là rất rõ ràng. Tại sao phải bán một tính năng giá trị chỉ một lần trong khi công ty có thể thu tiền thuê nó vô thời hạn?

Hệ quả kinh tế vĩ mô của sự thay đổi hành vi này rất sâu sắc, gây tổn hại lớn nhất cho những người có ít thu nhập khả dụng. Trong lịch sử, sở hữu cá nhân luôn là cơ chế chính để tích lũy tài sản đối với tầng lớp lao động và trung lưu. Khi một gia đình mua ô tô hoặc các thiết bị thiết yếu, họ có được một tài sản hữu hình giữ nguyên giá trị còn lại và có thể sử dụng trong nhiều năm mà không phải tốn thêm chi phí. Nền kinh tế đăng ký trả phí đã loại bỏ sự tích lũy này một cách có hệ thống. Thay vì xây dựng tài sản, người tiêu dùng phải đối mặt với một khoản tiêu hao liên tục hàng tháng, hoạt động giống như một loại thuế vô hình đánh vào sự tồn tại. Động lực này tạo ra một cái bẫy kinh tế khoét sâu khoảng cách thu nhập. Trong khi các hộ gia đình giàu có có thể dễ dàng gánh vác những chi phí leo thang này, các gia đình thu nhập thấp lại thấy mình bị đè nặng bởi một chồng phí tổn bắt buộc chỉ để có thể tham gia vào xã hội hiện đại. Trong những giai đoạn lạm phát cao hoặc suy thoái kinh tế bất ngờ, các khoản chi phí cố định lặp đi lặp lại này biến thành một rủi ro chí mạng. Các gia đình không thể đơn giản là trì hoãn việc mua sắm trong thời điểm khó khăn; họ phải tiếp tục trả tiền hoặc mất quyền truy cập vào cơ sở hạ tầng kỹ thuật số, công cụ giao tiếp và phương tiện di chuyển của mình. Kết quả tất yếu là sự chênh lệch giàu nghèo ngày càng gia tăng, không chỉ do tiền lương trì trệ, mà còn do sự tháo dỡ quyền sở hữu cá nhân một cách có chủ đích.

Để giải quyết tình trạng bào mòn tài sản mang tính cơ cấu này, cần có sự can thiệp quyết đoán từ các cơ quan quản lý nhằm tái cân bằng quyền lực giữa người tiêu dùng và các tập đoàn. Trước tiên, các cơ quan bảo vệ người tiêu dùng trên toàn thế giới phải thiết lập các đạo luật minh bạch nghiêm ngặt, yêu cầu các công ty cung cấp quy trình hủy đăng ký ngay lập tức và dễ dàng. Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) gần đây đã thúc đẩy quy định "nhấp để hủy", một bước đi quan trọng đầu tiên nhằm ngăn chặn các doanh nghiệp gài bẫy người dùng trong những chu kỳ thanh toán phức tạp như mê cung. Tuy nhiên, vẫn khẩn thiết cần đến các giải pháp kinh tế sâu xa hơn. Các nhà lập pháp phải định nghĩa và bảo vệ về mặt pháp lý "quyền sở hữu kỹ thuật số", đảm bảo rằng người tiêu dùng luôn có lựa chọn mua đứt một lần cho các phần mềm và phần cứng thiết yếu thay vì bị ép buộc phải thuê vĩnh viễn. Hơn nữa, các cơ quan chống độc quyền phải giám sát chặt chẽ những thị trường nơi mô hình đăng ký trả phí đã thiết lập các điều kiện phản cạnh tranh. Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực như công nghệ nông nghiệp, nơi nông dân ngày càng bị ép phải trả phí cấp phép liên tục chỉ để vận hành những chiếc máy kéo mà họ đã mua đứt. Việc thúc đẩy các giải pháp thay thế mã nguồn mở và cung cấp ưu đãi thuế cho các công ty bán phần mềm vĩnh viễn có thể kích thích mạnh mẽ một thị trường cạnh tranh hơn và tôn trọng quyền sở hữu hơn.

Lời hứa ban đầu của nền kinh tế dựa trên quyền truy cập là nó sẽ giải phóng xã hội khỏi gánh nặng tài chính của việc bảo trì, cho phép mọi người sống một cuộc sống nhẹ nhàng và linh hoạt hơn. Thế nhưng thay vào đó, nó lại dệt nên một mạng lưới các nghĩa vụ tài chính liên tục không thể trốn thoát, từ từ hút đi tài sản của các hộ gia đình bình thường để đắp vào bảng cân đối kế toán của các tập đoàn. Chừng nào thị trường toàn cầu còn ưu tiên doanh thu định kỳ của doanh nghiệp hơn là tài sản của người tiêu dùng, tầng lớp trung lưu sẽ ngày càng khó khăn trong việc xây dựng sự an toàn tài chính lâu dài. Việc đòi lại quyền sở hữu các công cụ, phương tiện giải trí và phần cứng định hình cuộc sống hàng ngày không còn chỉ là vấn đề sở thích của người tiêu dùng. Nó đã trở thành một mệnh lệnh kinh tế cấp thiết. Nếu xã hội không nhận ra những chi phí tiềm ẩn của việc đi thuê vĩnh viễn này, chúng ta có nguy cơ củng cố một hệ thống phân cấp kinh tế cứng nhắc, nơi đại đa số mọi người phải trả tiền vô thời hạn chỉ để dậm chân tại chỗ, bỏ lại sự thịnh vượng đích thực như một món đồ xa xỉ chỉ dành riêng cho những kẻ thu tiền thuê.