Gương mặt bạn chưa bao giờ riêng tư, và khoa học đang phơi bày sự thật đó

Đây không còn là lý thuyết nữa. Nó đã âm thầm phát triển trong nhiều năm. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng thuật toán có thể xác định con người từ các bộ dữ liệu hình ảnh khổng lồ với độ chính xác mà hai thập kỷ trước nghe có vẻ vô lý. Các hệ thống nhận diện khuôn mặt thương mại đã lan rộng khắp các sân bay, điện thoại, tòa nhà văn phòng và mạng xã hội từ rất lâu trước khi hầu hết người dân hiểu được sự đánh đổi mà họ đang thực hiện. Công nghệ Face ID của Apple đã đưa xác thực khuôn mặt tiên tiến vào túi của hàng triệu người. Clearview AI trở nên tai tiếng vì đã thu thập hàng tỷ hình ảnh trực tuyến để xây dựng một cơ sở dữ liệu khuôn mặt có thể tìm kiếm được, được các cơ quan thực thi pháp luật và nhiều bên khác sử dụng. Ở Trung Quốc, nhận diện khuôn mặt đã được triển khai rộng rãi ở các địa điểm công cộng và thương mại. Tại Hoa Kỳ và châu Âu, các nhà quản lý đã chậm chạp và rời rạc hơn, nhưng khoa học thì vẫn tiếp tục tiến về phía trước.

Khía cạnh khoa học còn rộng hơn cả việc nhận dạng đơn thuần. Các nhóm nghiên cứu đã sử dụng phân tích khuôn mặt để giúp phát hiện các hội chứng di truyền hiếm gặp từ ảnh chụp. Một trong những nỗ lực nổi tiếng nhất là Face2Gene, đã được các bác sĩ lâm sàng sử dụng như một công cụ hỗ trợ, chứ không phải chẩn đoán cuối cùng, để xác định các dấu hiệu liên quan đến các bệnh như hội chứng Noonan hay hội chứng Angelman. Điểm này rất quan trọng. Máy tính không cần đọc suy nghĩ của bạn để trích xuất thông tin nhạy cảm từ khuôn mặt của bạn. Nó chỉ cần phát hiện các mẫu quá tinh vi hoặc quá nhiều để một người quan sát vội vã có thể nhận ra. Trong y học, điều đó có thể hữu ích. Trong tay kẻ xấu, nó có thể trở nên đáng sợ.

Còn nhiều hơn thế nữa. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng hình ảnh khuôn mặt có thể được sử dụng để ước tính tuổi sinh học, vốn không phải lúc nào cũng giống như con số trên giấy khai sinh. Các nhà khoa học nghiên cứu về sự lão hóa đã khám phá liệu các đặc điểm trên khuôn mặt có tương quan với tình trạng sức khỏe hoặc nguy cơ tử vong hay không. Bằng chứng ở đây còn chưa thống nhất và không nên bị thổi phồng. Một gương mặt không đưa ra một dự báo rõ ràng, mang tính định mệnh về tuổi thọ của một người. Nhưng một số nghiên cứu đã cho thấy rằng con người thường có thể đoán tuổi và sức khỏe từ khuôn mặt tốt hơn là đoán mò, và các thuật toán hiện đang cố gắng hệ thống hóa điều đó. Điều này sẽ khiến mọi người bất an, bởi vì một khi hệ thống có thể xếp hạng các khuôn mặt theo tuổi tác, sự căng thẳng hoặc bệnh tật, các nhà tuyển dụng, công ty bảo hiểm, nhà quảng cáo và chính phủ sẽ bị cám dỗ sử dụng nó. Động cơ đằng sau rất rõ ràng và xấu xí.

Đây là lúc cuộc tranh luận thường đi chệch hướng. Những người bảo vệ công nghệ phân tích khuôn mặt nói rằng các công cụ này có thể bắt tội phạm, giảm gian lận, tăng tốc độ xếp hàng ở sân bay và giúp bác sĩ chẩn đoán sớm các bệnh hiếm gặp ở trẻ em. Một phần trong số đó là sự thật. Sẽ thật lười biếng nếu phủ nhận những lợi ích rõ ràng. Cảnh sát đã sử dụng nhận diện khuôn mặt trong một số trường hợp để giúp xác định nghi phạm. Các bệnh viện và nhà nghiên cứu đã sử dụng phân tích hình ảnh khuôn mặt để hỗ trợ công việc y tế mà nếu không có nó có thể sẽ mất nhiều thời gian hơn. Các thiết bị tiêu dùng sử dụng sinh trắc học khuôn mặt vì nhiều người thích sự tiện lợi hơn là mật khẩu. Vấn đề không phải là mọi cách sử dụng đều xấu xa. Vấn đề là một công nghệ có thể vừa hữu ích vừa nguy hiểm cùng một lúc, và các xã hội thường rất tệ trong việc thừa nhận điều đó cho đến khi thiệt hại đã xảy ra.

Bằng chứng về sự thiên vị là một lý do khiến vấn đề trở nên nghiêm trọng. Một nghiên cứu năm 2018 của Joy Buolamwini và Timnit Gebru đã phát hiện ra rằng các hệ thống phân loại giới tính thương mại có tỷ lệ lỗi cao hơn nhiều đối với phụ nữ da sẫm màu so với nam giới da sáng màu. Các hệ thống mà họ thử nghiệm không giống với tất cả các công cụ nhận diện khuôn mặt hiện đại, và các công ty sau đó đã tuyên bố có những cải tiến. Tuy nhiên, bài học đó rất phũ phàng và rõ ràng. Các hệ thống này phản ánh dữ liệu và các giả định được xây dựng bên trong chúng. Khi dữ liệu bị lệch, tác hại không phải là ngẫu nhiên. Nó ảnh hưởng nặng nề nhất đến những người vốn đã bị giám sát quá mức và ít được các thể chế bảo vệ. Đó không phải là một lỗi nhỏ bên lề. Đó là một lời cảnh báo về quyền lực.

Cũng có một sự cám dỗ khoa học sâu sắc hơn đáng bị hoài nghi. Một số nhà nghiên cứu và công ty khởi nghiệp đã theo đuổi ý tưởng rằng khuôn mặt có thể tiết lộ tính cách, xu hướng tính dục, khả năng phạm tội hoặc niềm tin chính trị. Đây là lúc khoa học có thể trượt dài thành một dạng nhân tướng học thời hiện đại với sự trợ giúp của phần mềm. Một số nghiên cứu đã đưa ra những tuyên bố gây tranh cãi trong lĩnh vực này, nhưng bằng chứng còn gây tranh cãi, các phương pháp thường bị chỉ trích và rủi ro đạo đức là rất nghiêm trọng. Một gương mặt có thể tiết lộ nhiều hơn những gì mọi người nhận ra. Điều đó không có nghĩa là nó chứa một bản đồ đạo đức hợp lệ về tính cách. Khoa học nghiêm túc phải biết sự khác biệt. Khi các nhà nghiên cứu tuyên bố quá mức, họ không chỉ mắc một sai lầm kỹ thuật. Họ đang trao những công cụ nguy hiểm và những lầm tưởng nguy hiểm cho các tổ chức luôn háo hức phân loại con người.

Tại sao điều này lại xảy ra bây giờ? Bởi vì ba lực lượng đã va vào nhau. Thứ nhất, dữ liệu hình ảnh bùng nổ. Hàng tỷ bức ảnh hiện tồn tại trên mạng và trong các cơ sở dữ liệu tư nhân. Thứ hai, công nghệ học máy đã trở nên tốt hơn đáng kể trong việc tìm kiếm các mẫu trong dữ liệu hình ảnh. Thứ ba, máy ảnh trở nên rẻ, hoạt động liên tục và gần như vô hình. Kết hợp những lực lượng đó lại và gương mặt không còn là thứ thoáng qua. Nó trở nên có thể tìm kiếm, so sánh và phân loại trên quy mô lớn. Đó mới là cuộc cách mạng thực sự. Không phải là một chiếc camera có thể nhìn thấy bạn, mà là một hệ thống có thể ghi nhớ, đối chiếu và chấm điểm bạn mà bạn không hề hay biết.

Các hệ quả còn vượt xa quyền riêng tư theo nghĩa hẹp. Sự ẩn danh nơi công cộng là một trong những quyền tự do thầm lặng của cuộc sống đời thường. Nó cho phép mọi người tham dự một cuộc biểu tình, đến một phòng khám, gặp một người bạn, mắc một sai lầm hoặc đơn giản là di chuyển trong thành phố mà không tạo ra một dấu vết sinh trắc học vĩnh viễn. Nhận diện khuôn mặt và phân tích khuôn mặt đe dọa biến quyền tự do đó thành một thứ xa xỉ. Ở những nơi có biện pháp bảo vệ pháp lý yếu kém, rủi ro là rất rõ ràng. Ở các nền dân chủ tự do, rủi ro diễn ra chậm hơn và mang tính quan liêu hơn. Nhưng nó vẫn có thật. Một công cụ ban đầu được quảng cáo là để đảm bảo an toàn có thể trở thành cơ sở hạ tầng cho việc theo dõi thường xuyên. Lịch sử cho thấy một khi các thể chế có được một phương thức giám sát con người mới đầy quyền lực, họ hiếm khi tự nguyện từ bỏ nó.

Vậy nên làm gì? Câu trả lời đầu tiên không phải là cấm tất cả khoa học về khuôn mặt. Điều đó sẽ là cẩu thả và tự chuốc lấy thất bại. Các ứng dụng y tế, công cụ hỗ trợ tiếp cận và các hệ thống xác thực được kiểm soát chặt chẽ có thể có giá trị thực sự. Nhưng việc giám sát công chúng trên diện rộng lại là một vấn đề khác. Các chính phủ cần có những giới hạn cứng rắn đối với việc nhận diện khuôn mặt theo thời gian thực ở những nơi công cộng, các quy tắc rõ ràng về lệnh khám xét và kiểm toán, và các hình phạt nghiêm khắc cho việc lạm dụng. Các nhà nghiên cứu cần các tiêu chuẩn đạo đức mạnh mẽ hơn xung quanh các tuyên bố rằng đặc điểm khuôn mặt dự đoán các đặc điểm nhạy cảm. Các công ty nên bị buộc phải chứng minh sự cần thiết, chứ không chỉ là sự tiện lợi. Và công chúng cần ngừng giả vờ rằng đăng một bức ảnh là một hành động vô thưởng vô phạt trong một thế giới mà hình ảnh là nguyên liệu thô cho máy móc suy luận.

Điểm lớn hơn còn vượt ra ngoài bất kỳ ứng dụng hay sở cảnh sát nào. Khoa học đã phơi bày một điều mà mọi người không muốn đối mặt: gương mặt con người không phải là một chiếc mặt nạ trung tính. Nó là một tín hiệu sinh học, một tấm hộ chiếu xã hội và giờ đây là một chiếc khóa có thể đọc được bằng máy. Điều đó không có nghĩa là chúng ta nên sợ mọi chiếc camera hay từ chối mọi đột phá. Nó có nghĩa là chúng ta cuối cùng nên từ bỏ ảo tưởng trẻ con rằng việc bị nhìn thấy là vô hại. Gương mặt từng là phần công khai nhất của bản thân. Khoa học đang biến nó thành một trong những thứ dễ bị khai thác nhất. Nếu các nền dân chủ không vạch ra ranh giới ngay bây giờ, họ sẽ thức tỉnh sau này và nhận ra rằng những ranh giới đó đã được vẽ ra bởi các kỹ sư, cơ quan an ninh và thị trường.