Vì sao hiệu quả kinh tế của việc cấp tiền vô điều kiện chứng minh những người hoài nghi đã sai

Dữ liệu từ các cuộc thử nghiệm thực tế được ghi nhận chi tiết gần đây đã trực tiếp bác bỏ quan điểm cho rằng việc này sẽ tạo ra tâm lý ỷ lại. Tại thành phố Stockton, bang California, một chương trình thí điểm mang tính bước ngoặt có tên "Minh chứng Trao quyền Kinh tế Stockton" đã phát 500 đô la mỗi tháng cho một nhóm cư dân được chọn ngẫu nhiên mà không kèm theo bất kỳ điều kiện nào. Những người chỉ trích ngay lập tức dự đoán rằng những người hưởng lợi sẽ tiêu tiền vào những món đồ vô bổ và giảm giờ làm việc của họ. Thế nhưng, dữ liệu thu thập được trong suốt quá trình thử nghiệm lại cho thấy điều hoàn toàn ngược lại. Các nhà nghiên cứu từ Đại học Tennessee và Đại học Pennsylvania phát hiện ra rằng những người nhận được khoản thu nhập đảm bảo này đã chuyển sang làm việc toàn thời gian với tỷ lệ cao hơn gấp đôi so với nhóm đối chứng. Hầu hết số tiền này được chi cho các nhu cầu thiết yếu cơ bản như thực phẩm, điện nước và đi lại. Một câu chuyện tương tự cũng đã diễn ra trên quy mô quốc tế. Các đánh giá toàn diện của Ngân hàng Thế giới khi xem xét các chương trình hỗ trợ tiền mặt vô điều kiện tại hàng chục quốc gia đang phát triển, bao gồm các sáng kiến quy mô lớn ở Kenya và Brazil, đều cho thấy không có sự sụt giảm hệ thống nào về tỷ lệ tham gia lực lượng lao động. Thậm chí, ở nhiều cộng đồng nông thôn, các nhà nghiên cứu còn ghi nhận sự gia tăng rõ rệt trong việc hình thành các doanh nghiệp nhỏ và sản lượng nông nghiệp, bởi nguồn vốn được bơm vào bất ngờ đã giúp các gia đình mua được hạt giống tốt hơn, sửa chữa các công cụ thiết yếu, hoặc đảm bảo phương tiện vận chuyển đáng tin cậy để đưa hàng hóa của họ ra chợ.

Để hiểu vì sao những người hoài nghi liên tục sai lầm, chúng ta phải nhìn kỹ vào cơ chế tàn phá của chính sự nghèo đói. Các mô hình kinh tế dòng chính thường không tính đến những tổn thất nặng nề về mặt nhận thức và tài chính do sự thiếu thốn gây ra. Các nhà kinh tế học hành vi từ lâu đã chỉ ra rằng khi một hộ gia đình luôn hoạt động trong tình trạng khẩn cấp về tài chính, bộ não con người bị buộc phải rơi vào trạng thái "phân loại ưu tiên sống còn" (triage), khiến việc lập kế hoạch dài hạn gần như là bất khả thi. Một khoản chi phí nhỏ, bất ngờ—chẳng hạn như bình nóng lạnh hỏng, một hóa đơn y tế đột xuất, hay một chiếc lốp xe bị nổ—có thể đẩy một gia đình vào vòng xoáy nợ nần cắt cổ. Ngược lại, một mức sàn tiền mặt vô điều kiện cung cấp thứ mà các nhà kinh tế gọi là tính thanh khoản. Nó hoạt động như một bộ giảm xóc tài chính. Khi người dân không còn bị tê liệt bởi nỗi sợ hãi chực chờ về việc bị đuổi khỏi nhà hay chết đói, họ cuối cùng cũng có thể chấp nhận những rủi ro có tính toán để thúc đẩy sự thăng tiến kinh tế. Họ có thể đủ khả năng từ chối một công việc thời vụ mang tính bóc lột để dành một tuần đi phỏng vấn cho một vị trí toàn thời gian ổn định. Họ có thể trả tiền gửi trẻ để yên tâm quay lại trường học nghề. Nguyên nhân sâu xa của tình trạng đình trệ kinh tế ở người nghèo hiếm khi là do thiếu tham vọng; mà đó là sự thiếu hụt hoàn toàn về nguồn vốn cần thiết để biến tham vọng đó thành hiện thực.

Hậu quả của việc phớt lờ những phát hiện này là vô cùng lớn, làm tiêu tốn của cả các nền kinh tế phát triển và đang phát triển hàng tỷ đô la tiềm năng bị đánh mất. Do bám víu vào lầm tưởng về sự ỷ lại, các chính phủ xây dựng những hệ thống phúc lợi hoạt động không khác gì các bộ máy giám sát mang tính trừng phạt. Chi phí hành chính khổng lồ để theo dõi người nghèo, kiểm toán tài khoản ngân hàng của họ và đảm bảo họ đáp ứng các yêu cầu tìm việc bất tận đã vắt kiệt ngân khố công mà không tạo ra sự tăng trưởng kinh tế hữu hình nào. Hơn thế nữa, các chính sách phúc lợi có điều kiện thường tạo ra một cơ chế sai lệch được gọi là "vách đá phúc lợi" (benefits cliff). Nếu một lao động yếu thế nhận được mức tăng lương nhỏ hoặc làm thêm vài giờ, họ có nguy cơ mất hoàn toàn trợ cấp nhà ở hoặc thực phẩm. Về mặt toán học, điều này vô tình khuyến khích họ tiếp tục làm việc dưới khả năng thực tế của mình. Cơ chế này giam cầm nguồn vốn nhân lực ở ngay dưới đáy của nấc thang kinh tế. Khi hàng triệu cá nhân có năng lực bị ngăn cản tham gia một cách có ý nghĩa vào nền kinh tế rộng lớn hơn do những cái bẫy nghèo đói mang tính cơ cấu, toàn bộ quốc gia sẽ phải gánh chịu hậu quả. Nền kinh tế vĩ mô sẽ phải hứng chịu sự sụt giảm nhu cầu tiêu dùng, thui chột đổi mới sáng tạo ở địa phương, cùng với những hệ lụy xã hội dây chuyền liên quan đến tình trạng sức khỏe cộng đồng yếu kém và sự tước đoạt quyền lợi qua nhiều thế hệ.

Đảo ngược xu hướng này đòi hỏi một sự thay đổi mô hình mang tính nền tảng trong cách các chính phủ tiếp cận mạng lưới an sinh xã hội và kích thích kinh tế. Các nhà hoạch định chính sách phải bắt đầu gỡ bỏ các bộ máy phúc lợi có điều kiện cồng kềnh và mang tính trừng phạt, để chuyển sang các hệ thống tinh gọn, dựa trên sự tin tưởng. Việc áp dụng mức thu nhập sàn đảm bảo hoặc mở rộng các khoản tín dụng thuế vô điều kiện không nên chỉ được xem là hành động từ thiện của nhà nước. Thay vào đó, chúng là những khoản đầu tư cơ sở hạ tầng thiết yếu vào lực lượng lao động con người. Các chính phủ ở cấp quốc gia và thành phố nên tập trung vào việc mở rộng quy mô các chương trình thí điểm thành công trong thập kỷ qua thành chính sách kinh tế vĩ mô dài hạn. Việc thay thế các chương trình phúc lợi phức tạp bằng hình thức chuyển tiền mặt trực tiếp sẽ giúp cắt giảm lãng phí hành chính, cho phép một tỷ lệ cao hơn các quỹ công thực sự đến được với những cộng đồng cần chúng nhất. Bằng cách tin tưởng để người dân tự phân bổ nguồn tiền vào nơi họ đang cần gấp nhất—cho dù đó là sửa chữa xe cộ để đến được nơi làm việc tốt hơn hay mua hàng hóa cho cơ sở kinh doanh tại nhà—nhà nước có thể phi tập trung hóa hiệu quả các gói kích thích kinh tế, đảm bảo nguồn vốn chảy trực tiếp vào các doanh nghiệp địa phương và kinh tế khu phố.

Đã từ rất lâu, nỗi sợ hãi về những kẻ ăn bám đã chi phối các chính sách kinh tế toàn cầu, trừng phạt số đông vì những lỗi lầm tưởng tượng của một số ít người. Những bằng chứng thực tế từ Stockton cho đến Nairobi lại kể một câu chuyện thực dụng và đầy hy vọng hơn rất nhiều về bản chất con người và sự tham gia kinh tế. Con người vốn dĩ luôn muốn cải thiện vị thế của mình trong cuộc sống, chu cấp cho gia đình và đóng góp những giá trị ý nghĩa cho cộng đồng. Họ chỉ đơn giản là cần một nền tảng vật chất để làm điều đó. Sự kiên cường thực sự của một nền kinh tế sẽ không bao giờ đạt được thông qua sự nghi ngờ, giám sát và quản lý vi mô. Nó sẽ được bồi đắp khi chúng ta cuối cùng cũng tin tưởng người dân như những chủ thể kinh tế có năng lực, và nhận ra rằng động lực tăng trưởng lớn nhất chưa được khai thác của một xã hội chính là tiềm năng được giải phóng của chính người dân trong xã hội đó.