Diploma Hâlâ Önemli Ama 'Garanti Başarı' Efsanesi Çöküyor

Veriler yükseköğrenimin hâlâ gerçek faydalar sağladığını gösteriyor. ABD'de Çalışma İstatistikleri Bürosu, lisans mezunlarının sadece lise mezunlarına göre daha az işsizlik yaşadığını ve daha yüksek medyan gelir elde ettiğini uzun zamandır ortaya koyuyor. Maaş farkı zamanla değişse de hâlâ çok belirgin. Birleşik Krallık'ta Mali Araştırmalar Enstitüsü, mezunların ömürleri boyunca ortalama olarak daha fazla kazandığını buldu. Ancak bu getiri okunan alana, üniversiteye ve cinsiyete göre büyük farklılıklar gösteriyor. OECD verileri de gelişmiş ekonomilerde yükseköğrenimin hâlâ daha yüksek istihdam oranlarıyla bağlantılı olduğunu gösteriyor. Özetle, diplomalar hâlâ önem taşıyor.

Yine de bu ortalamalar artık rahatsız edici bir gerçeği saklıyor. Çoğu öğrenci o "ortalama" sonucu yaşayamıyor. ABD Merkez Bankası'nın yıllık ekonomik refah raporlarında, üniversite okuyan veya mezun olan yetişkinlerin önemli bir kısmı hâlâ maddi sıkıntı çektiğini belirtiyor. Birçok ülkede mezunların niteliklerinin altındaki işlerde çalışması kalıcı bir sorun haline geldi. ABD iş gücü piyasasındaki araştırmalar, birçok mezunun kariyerine diploma gerektirmeyen işlerde başladığını gösteriyor. Uzun süre bu durumda kalanlar genellikle kalıcı maaş kayıpları yaşıyor. Basitçe söylemek gerekirse, diploma bir kapı açabilir. Ancak bu kapı her zaman doğru kapı olmuyor ve çoğu zaman da yeterince hızlı açılmıyor.

Beklenti ve gerçeklik arasındaki bu uçurum, halkın güveninin neden zayıfladığını açıklıyor. Sorun sadece okul masrafları değil, aynı zamanda sistemdeki uyumsuzluk. Üniversiteler, daha fazla eğitimin ekonomik değişimlere evrensel bir çözüm olarak görüldüğü bir dönemde büyüdü. Ancak iş piyasaları okullardan daha hızlı değişti. İşverenler artık dijital beceriler, problem çözme, ekip çalışması, uyum sağlama ve iş deneyimi arıyor. Buna rağmen çok sayıda öğrenci, gerçek iş yerlerini hiç görmeden mezun oluyor. Kariyer yönlendirmeleri yetersiz kalıyor. Hangi bölümün ne kadar kazandırdığına dair yeterli bilgiye sahip değiller. Mezunlar bilgiyle donanmış olsalar bile, işverenlerin güveneceği tecrübeden yoksun kaldıklarında hayal kırıklığı kaçınılmaz oluyor.

Bu uyumsuzluk, giriş seviyesi işlerin çok dolu olduğu alanlarda daha da belirginleşiyor. Örneğin Hindistan'da büyük bir mezun kitlesi, sınırlı sayıdaki güvenli iş için rekabet ediyor. Bu yüzden "eğitimli işsizlik" tabiri artık çok yaygın. Devlet sınavlarındaki bitmeyen kuyruklar, tekrarlanan testler ve işe alımların gecikmesi, diplomaları bir yükseliş aracı olmaktan çıkardı. Birçok genç için diploma, adeta bir bekleme salonuna dönüştü. Güney Avrupa'nın bazı bölgelerinde, Euro bölgesi krizinden sonra artan genç işsizliği, iyi eğitimli gençlerin bile yıllarca düzenli iş beklemesine yol açtı. Bu ortamlarda diplomaların değerini kaybettiği şikayeti sadece soyut bir düşünce değil. İnsanların her gün yaşadığı bir gerçek.

Maliyetler bu sorunu daha da göz ardı edilemez hale getirdi. ABD Merkez Bankası ve Eğitim Bakanlığı verilerine göre, ülkedeki öğrenci kredisi borçları, son borç silme düzenlemelerinden önce 1,7 trilyon doların üzerine çıktı. Üniversitenin karşılığını sonunda alan mezunlar için bile bu süreç maddi açıdan çok yıpratıcı olabiliyor. 15 yıl sonra karşılığını veren bir diploma, 23 yaşında her ay kredi borcu ödeyen biri için çok daha değersiz hissettiriyor. Eğitim ücretlerinin daha düşük olduğu ülkelerde ise baskı farklı şekillerde ortaya çıkıyor. Yüksek barınma maliyetleri, ücretsiz stajlar ve sürekli yeni sertifikalar talep eden bir iş piyasası mezunları zorluyor. Sonuç olarak, bitiş çizgisi öğrencilerden sürekli uzaklaşıyor.

Eğitim sistemlerinin yüzleşmekte geciktiği bir de kalite sorunu var. Her diploma aynı eğitimi, desteği veya iş bulma garantisini sunmuyor. Georgetown Üniversitesi Eğitim ve İşgücü Merkezi'nin araştırmaları, okunan bölüme göre kazançlarda büyük farklar olduğunu defalarca ortaya koydu. İstisnalar olsa da STEM (Bilim, Teknoloji, Mühendislik, Matematik), sağlık ve bazı işletme bölümleri genellikle kariyerin başında çok daha güçlü sonuçlar veriyor. Bu, sanatın veya sosyal bilimlerin değersiz olduğu anlamına gelmez. Kurumların, öğrencilere karşılaşacakları olası sonuçlar hakkında çoğu zaman dürüst ve net bilgi vermekten kaçındığı anlamına gelir. Gençlerden, hayatlarını şekillendirecek kararlar alması bekleniyor. Ancak bu kararı verirken, ikinci el bir araba alırken sahip oldukları şeffaflığa bile sahip değiller.

Bunun sosyal sonuçları çok ağır. Mezunlar kandırıldıklarını hissettiklerinde, kurumlara olan güven sarsılır. Aileler daha endişeli ve daha şüpheci hale gelir. Düşük gelirli ailelerden gelen öğrenciler, faydalı olabilecek durumlarda bile üniversite okumanın çok riskli olduğuna karar verebilir. Bu sadece kişisel bir hayal kırıklığı değil, aynı zamanda toplumsal bir sorundur. Eğitim, uzun zamandır adalete giden bir yol olarak pazarlandı. Eğer sistem, sadece iyi çevresi olanları ödüllendiren ve dikkatli davrananları cezalandıran bir kumar gibi görünürse, üniversiteye girme hakkına sahip olmak tek başına hiçbir anlam ifade etmez.

Bu durum kampüs hayatını da değiştiriyor. Artık daha fazla öğrenci, bölüm seçerken daha savunmacı bir tavır takınıyor. Kendi entelektüel ilgilerinden vazgeçip, sadece "karşılığını vereceğine" inandıkları bölümleri tercih ediyorlar. Diğerleri ise okurken bir yandan uzun saatler çalışmak zorunda kalıyor. Bu da onların stajlara veya iyi işler bulmalarını sağlayacak kampüs içi bağlantılara ayırabilecekleri zamanı azaltıyor. Üniversite hayatının gizli müfredatı olan mentorluk, özgüven ve pratik deneyim, daha varlıklı öğrenciler için genellikle daha kolay erişilebilir kalıyor. Bu da üniversite kapıları eskisinden daha açık görünse bile arka plandaki eşitsizliği derinleştiriyor.

Çözüm, üniversite devrinin bittiğini ilan etmek değil. Tüm diplomaları eşitmiş gibi görmekten ve tüm öğrencilerin aynı risklerle karşı karşıya olduğunu varsaymaktan vazgeçmektir. Hükümetler ve eğitim kurumları, bölümler bazında kazanç, mezuniyet oranları ve iş bulma verilerini yayınlamak için daha fazlasını yapabilir. Üniversiteler, kendilerini sadece dar birer meslek kursuna çevirmeden de işverenlerle daha güçlü bağlar kurabilir. İş yeri stajları, çıraklık, uygulamalı eğitimler ve piyasada geçerli kısa süreli sertifikalar geleneksel diplomalarla rekabet etmek yerine onların yanında yer alabilir. Almanya ve İsviçre, mesleki ve akademik yolların birbirine düşman olmak zorunda olmadığını uzun zamandır gösteriyor. Sistem iyi kurulursa her iki yol da itibar görebilir.

Okulların da öğrencileri daha karmaşık bir gerçekliğe daha erken hazırlaması gerekiyor. Kariyer yönlendirmesi lisenin son yılında başlamamalı. Gençlerin iş piyasaları, borçlar, beceri talepleri ve alternatif eğitim yolları hakkında daha net bilgilere ihtiyacı var. Sağlıklı bir eğitim sistemi, her öğrenciyi aynı yola itmez. Gerçek kanıtlar ve gerçek bir saygıyla mantıklı seçimler yapmalarına yardımcı olur.

Günümüzde diplomanın tamamen değersiz olduğu şikayeti, bütünüyle doğru sayılmayacak kadar kestirip atan bir iddia. Ancak, politika yapıcıların göz ardı etmemesi gereken bir uyarı da taşıyor. Birçok durumda diploma hâlâ değerini koruyor. Asıl zayıflayan şey bunun etrafındaki toplumsal sözleşme; yani yükseköğrenimin uygun fiyatlı, dürüst ve fırsatlarla sıkı sıkıya bağlı olacağına dair o inanç. Eğer bu sözleşme yeniden inşa edilmezse, daha fazla aile üniversiteyi bir yükseliş aracı olarak görmekten vazgeçecek ve onu maliyetli bir kumar olarak görmeye başlayacak. Bu gerçekleştiğinde eğitim sadece itibarını kaybetmekle kalmaz. Aynı zamanda güvenini de kaybeder ve bu güveni geri kazanmak çok daha zordur.