Hürmüz Boğazı Risk Altındayken İran Neden Çok Önemli?

Rakamlar bunun nedenini açıklıyor. ABD Enerji Bilgi İdaresi, Hürmüz Boğazı'nı defalarca dünyanın en önemli petrol geçiş noktası olarak tanımladı. Son yıllarda buradan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol sıvısı geçti. Bu da küresel petrol tüketiminin neredeyse beşte birine denk geliyor. Boğaz aynı zamanda doğalgaz için de kritik. Dünyanın en büyük sıvılaştırılmış doğalgaz ihracatçılarından olan Katar, LNG'sinin büyük kısmını aynı rotadan gönderiyor. Yani İran yakınlarındaki sularda yaşanacak bir kesinti sadece petrol fiyatlarını vurmakla kalmaz. Özellikle LNG ithalatına bağımlı olan Avrupa ve Asya'daki gaz piyasalarını da daraltabilir.

İran'ın kendi ihracatı da önemli. Ancak bu, çoğu insanın düşündüğünden daha sınırlı bir etkiye sahip. Yaptırımlar yüzünden İran çoğu zaman tam kapasitesinin altında petrol satabildi. Üretim zaman içinde değişti. Ancak genel olarak İran, OPEC içinde hala önemli bir üretici. Yine de ihracat hacmi siyaset, nakliye riskleri ve ödeme engelleri yüzünden kısıtlanıyor. Başka bir deyişle, İran'ın piyasaya doğrudan arzı önemli. Fakat asıl küresel korku genellikle dolaylı yollardan geliyor. Piyasa, İran'dan gelecek her bir varilin kaybından çok, çatışmanın Körfez'e yayılması halinde yaşanacak devasa şoktan endişe ediyor.

Bu korkunun tarihi bir dayanağı var. 1980'lerdeki Tanker Savaşı sırasında, İran-Irak çatışması enerji ticaretine sıçramış ve Körfez'deki gemilere saldırılmıştı. 2019'da Hürmüz Boğazı yakınlarında tankerlere ve Suudi petrol tesislerine yapılan İHA saldırıları yaşandı. Bunlar, bölgesel gerilimlerin enerji arzını ne kadar hızlı tehdit edebileceğini bir kez daha gösterdi. Suudi Arabistan'daki Abkayk saldırısı, günde yaklaşık 5,7 milyon varillik üretimi kısa süreliğine devre dışı bıraktı. Bu olay İran'da olmadı. Ancak enerji piyasalarının zaten bildiği bir gerçeği pekiştirdi: Körfez ülkeleri birbirine sıkı sıkıya bağlı ve bir yerdeki güvenlik şoku, fiyatları her yerde sarsabilir.

Bu bölgenin bu kadar önemli olmasının nedeni basit. Yedek petrol üretim kapasitesinin büyük bir kısmı Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkelerinde bulunuyor. Dünyanın en düşük maliyetli petrolünün bir kısmı da buradan geliyor. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore gibi Asya ekonomileri büyük ölçüde Körfez petrolüne bağımlı. Avrupa, 2022'den bu yana daha fazla LNG alarak Rus boru hatlarına olan bağımlılığını azalttı. Ancak bu LNG'nin bir kısmı hala İran yakınlarındaki nakliye rotalarına dayanıyor. Yani bir enerji riskinden uzaklaşmaya çalışan ülkeler bile başka bir riskle karşılaşabiliyor. Enerji güvenliği sadece yakıtı kimin ürettiğiyle ilgili değildir. Aynı zamanda bu yakıtın güvenli bir şekilde taşınıp taşınmadığıyla da ilgilidir.

Alternatifler var ama sınırlı. Suudi Arabistan'ın doğudaki petrol yataklarından Kızıldeniz'e ham petrol taşıyan Doğu-Batı boru hattı var. BAE'nin Abu Dabi'den Hürmüz Boğazı'nın dışındaki Füceyre'ye uzanan bir boru hattı bulunuyor. Bu rotalar yardımcı oluyor. Ancak normalde boğazdan geçen hacmin yerini tam olarak tutamıyorlar. Uluslararası Enerji Ajansı ve piyasa analistleri uzun zamandır alternatif rotaların Körfez'in toplam ihracat kapasitesinin çok gerisinde kaldığını belirtiyor. Nakliye ciddi şekilde kesintiye uğrarsa, petrolün bir kısmı boru hatlarıyla taşınabilir. Fakat geriye büyük bir boşluk kalır. İşte bu yüzden, henüz ortada hiçbir kesinti yokken bile sadece kriz tehdidi fiyatları yükseltebiliyor.

Bunun sonuçları akaryakıt tüccarlarının çok ötesine uzanıyor. Petrol fiyatlarındaki ani artışlar ulaşım maliyetlerini, gıda fiyatlarını, üretimi, havacılığı ve ev bütçelerini etkiliyor. Geçmiş petrol şokları üzerine yapılan araştırmalar gösteriyor ki, yüksek ve oynak enerji fiyatları enflasyonu artırıp büyümeyi yavaşlatabiliyor. Daha yoksul ithalatçı ülkelerde ise hasar genellikle daha ağır oluyor. Hükümetler daha büyük sübvansiyon faturalarıyla karşılaşıyor. Enerji şirketleri yakıt için daha fazla ödüyor. Zaten zor durumda olan aileler elektrik ve ulaşıma daha fazla para harcıyor. Dünyamız, 2022 yılında enerji şoklarının ne kadar hızlı bir şekilde siyasi şoklara dönüşebildiğini gördü. Bu şoklar, risk bölgesinden çok uzak ülkelerde bile enflasyonu, halkın öfkesini ve bütçe sıkıntılarını körükledi.

İran aynı zamanda daha geniş bir bölgesel dengenin merkezinde durduğu için de önemli. Eğer diplomasi gelişir ve yaptırımlar hafiflerse, İran petrolü resmi piyasalara daha güçlü bir şekilde dönebilir. Bu da arzı artırarak fiyatları dengeler. Gerilim tırmanırsa tam tersi olur. Nakliye sigorta maliyetleri artar. Tanker rotaları daha pahalı hale gelir. Alıcılar alternatif yükler aramaya başlar. Hürmüz Boğazı tamamen kapanmasa bile, ticaret yavaşladığı, riskli ve pahalı hale geldiği için piyasa daralabilir. Enerji dünyasında, sadece korkunun kendisinin bile bir bedeli vardır.

Bu yüzden sorulması gereken doğru soru, dünyanın tek başına İran petrolü olmadan hayatta kalıp kalamayacağı değildir. Asıl soru, dünyanın İran çevresinde bir istikrar olmadan idare edip edemeyeceğidir. Bunlar birbirinden farklı sorular. İlkini başarmak zor ama imkansız değil. Özellikle de başka yerlerdeki yedek kapasiteler ve stratejik rezervler sayesinde bu mümkün. Ancak ikincisi çok daha zor. Çünkü coğrafyaya yaptırım uygulayamazsınız. Çatışmalara açık bir bölgenin yanındaki bu dar su yolu, küresel ekonominin yapısal bir zayıf noktası olmaya devam ediyor.

Buna verilecek pratik yanıt büyük bir sır değil. Ancak sabır gerektiriyor. İthalatçı ülkelerin daha çeşitli tedarik kaynaklarına, daha fazla depolama alanına ve daha güçlü acil durum planlarına ihtiyacı var. Stratejik petrol rezervleri hala hayati önem taşıyor. Elektrik üretiminde petrole olan ihtiyacı azaltan LNG esnekliği, alternatif boru hatları ve daha güçlü elektrik şebekelerine yapılan yatırımlar da öyle. Elektrikli araçlara daha hızlı geçiş ve daha verimli bir ulaşım da zamanla riskleri azaltabilir. Dünya her gün ne kadar az petrol yakarsa, tek bir geçiş noktasının enflasyon ve büyüme üzerindeki gücü de o kadar azalır.

Diplomasi en az altyapı kadar önemlidir. İstikrarlı deniz yolları caydırıcılığa, donanmaların uyumuna ve birbirine güvenmeyen rakipler arasındaki sürekli iletişime dayanır. Dünya şunu defalarca gördü ki, enerji piyasaları pek çok sorunu atlatabiliyor. Ancak coğrafya, çatışma ve korku aynı yerde buluştuğunda işler oldukça zorlaşıyor.

Dolayısıyla İran'ın dünya enerjisindeki yeri, sadece ihracat rakamlarının gösterdiğinden çok daha büyük. Evet, İran bir üretici. Ancak bundan daha da önemlisi, küresel ticaretin en hassas damarlarından birinin yanında duran bir bekçi konumunda. İşte bu yüzden İran, dünya enerji arzının merkezinde yer almaya devam ediyor. Her bir varil petrol İran'dan geldiği için değil, dünyanın en önemli varillerinin pek çoğu onun çok yakınından geçmek zorunda olduğu için.