Dünyanın Canlı Toprağı Neden Tükeniyor?

Bu mikroskobik evrenin büyüklüğünü anlamak için modern toprak ekologlarının topladığı verilere bakmak gerekir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü, toprakların küresel biyolojik çeşitliliğin kabaca dörtte birine ev sahipliği yaptığını tahmin ediyor. Science dergisinde yayımlanan kapsamlı değerlendirmelere göre bu yer altı ağı, sadece bir kübik fitlik (yaklaşık 28 litre) toprağın içinde birbirine dolanmış milyarlarca bakteri, binlerce protozoa türü ve yüzlerce mil uzunluğunda ince mantar iplikçiklerini barındırıyor. Bu organizmalar toprakta sadece var olmakla kalmaz, onu aktif olarak inşa ederler. Organik maddeleri işler, kayalardan fosfor çıkarır ve besinleri bitki köklerinin emebileceği biçimlerde sentezlerler. Buna karşılık bitkiler de mikropların dünyasını beslemek için fotosentez yoluyla ürettikleri sıvı karbonu toprağa pompalarlar. Ormanların yükselmesini ve ekinlerin büyümesini sağlayan şey işte bu kadim ve görünmez ticaret ağıdır. Ancak son bilimsel araştırmalar, bu ekosistemin sağlığına dair karamsar bir tablo çiziyor. Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi'nin raporları, Avrupa'daki tarım topraklarının yüzde yetmişinden fazlasının şu anda sağlıksız durumda olduğunu ve ciddi bir biyolojik tükeniş yaşadığını ortaya koydu. Benzer hızlı ekolojik bozulma eğilimleri Kuzey Amerika, Asya ve Afrika'da da hız kazanıyor.

Bu felaket boyutundaki çöküşün nedenleri, yirminci yüzyıldaki tarım patlamasını sağlayan yöntemlerin ta kendisinde yatıyor. Modern endüstriyel tarım, toprağa canlı bir yaşam alanı değil, endüstriyel bir fabrika zemini muamelesi yapıyor. Toprağın sürekli olarak derinden sürülmesi ve işlenmesi, toprağı alt üst ederek ışığa duyarlı mantar ağlarını ve derinde yaşayan mikropları acımasız güneşe maruz bırakıyor. Bu durum, toprağı bir arada tutan mikroskobik altyapıyı adeta parçalıyor. Dahası, devasa boyutlardaki sentetik azotlu gübre kullanımı, doğal biyolojik alışverişi bozuyor. Ekinler sentetik besinlerle zorla beslendiğinde, topraktaki mikrobiyomu ayakta tutan karbon salgılarını üretmeyi bırakırlar. Mikrop popülasyonları açlıktan ölüp yok oldukça, toprak, parçacıklarını birbirine bağlayan ve glomalin olarak bilinen doğal yapışkan salgılarını kaybeder. Uçsuz bucaksız arazilere her yıl aynı ürünün ekildiği monokültür tarımı (tek tip ekim) da mikrobiyal çeşitliliği daha da azaltır; çünkü yer altı ekosistemi, çok sayıda bitki türünün sağladığı çeşitli kök salgılarıyla beslenir.

Canlı toprağı öldürmenin sonuçları son derece derindir ve giderek daha görünür hale gelmektedir. Toprak biyolojik yapıştırıcısını kaybettiğinde yapısal bütünlüğünü de yitirir ve ince bir toza dönüşür. Artık yağmur sularını emen bir sünger işlevi göremez. Bunun yerine su yüzeyden akıp giderek değerli üst toprağı nehirlere ve okyanuslara taşır; bu da araziyi hem yıkıcı sellere hem de uzun süreli kuraklıklara karşı son derece savunmasız bırakır. Bu ekolojik çöküşün tarihteki örneği oldukça çarpıcıdır. 1930'larda Amerikan Büyük Ovaları'nda (Great Plains) onlarca yıl süren derin toprak sürme işlemleri, toprağı yerinde tutan derin köklü çayır ekosistemlerini yok etmiş ve 'Toz Çanağı' (Dust Bowl) olarak bilinen çevre felaketiyle sonuçlanmıştı. Milyonlarca dönümlük üst toprak uçup gitmiş, bütün kasabalar yerinden olmuş ve bölgesel ekonomiler çökmüştü. Bugün riskler katlanarak artmış durumda. Birleşmiş Milletler, mevcut bozulma hızının devam etmesi halinde insanlığın önümüzdeki altmış yıl içinde verimli üst toprağının büyük bir kısmını kaybedebileceği uyarısında bulundu. Gıda güvenliğinin ötesinde, toprak mikrobiyomunun ölmesi iklim değişikliğini de hızlandırıyor. Sağlıklı topraklar, okyanuslardan sonra dünyadaki en büyük ikinci karbon yutağıdır. Mikrobiyal yaşam yok oldukça ve toprak bozuldukça, yüzyıllardır depolanan karbon oksitlenip atmosfere geri salınır; bu da küresel sıcaklıkları daha da yükselten tehlikeli bir kısır döngü yaratır.

Bu tehdidin ciddiyetine rağmen, toprak mikrobiyomunun çöküşü geri döndürülemez bir kader değildir. Giderek büyüyen bir bilim insanları, ziraat mühendisleri ve çiftçiler hareketi, yer altı sağlığını ön planda tutan onarıcı (rejeneratif) tarım uygulamalarına hızlı bir geçiş yapılmasını savunuyor. Temel ilke, toprağı mümkün olduğunca az rahatsız ederek doğal ekosistemleri taklit etmektir. Toprağı bütün halinde bırakan ve tohumları önceki ürünlerin kalıntıları arasından eken toprak işlemesiz tarım (no-till), hassas mantar ağlarını mekanik tahribattan korur. Örtü bitkilerinin kullanılması, canlı köklerin her zaman toprakta kalmasını sağlayarak mikrobiyal topluluğa kış aylarında veya sezon dışında bile sürekli bir besin kaynağı sunar. Çiftçiler, tek tip ekim yerine çeşitli ürün münavebesi (nöbetleşe ekim) uygulayarak, hastalıkları savuşturabilen ve suyu tutabilen güçlü ve dirençli bir mikrobiyom geliştirebilirler. Bu çözümlerin büyük ölçekte işe yaradığına dair ikna edici kanıtlar mevcut. Hindistan'ın Andhra Pradeş eyaletinde, hükümet destekli doğal tarım girişimleri, yüz binlerce çiftçiyi sentetik kimyasalları bırakıp biyolojik aşılayıcılara ve sürekli zemin örtüsüne yönlendirmeyi başardı. Birkaç yıl içinde katılımcılar arazilerinin canlandığını, kuraklığa karşı direncin arttığını ve geleneksel, kimyasal yoğunluklu yöntemlerle elde edilenlerle rekabet eden, hatta onları aşan ürün rekolteleri aldıklarını bildirdiler.

Sonuç olarak, küresel gıda tedarikini istikrara kavuşturmak ve iklim değişikliğinin en kötü etkilerini hafifletmek, modern toplumun dünyaya bakış açısında köklü bir değişim gerektirecektir. Dünyayı kurtarmak sadece gökyüzünde biriken atmosferik gazlara veya küçülen kutup buzullarına bakmaktan ibaret değildir. Aşağıya bakmayı, ayaklarımızın altındaki toprağın akıl almaz karmaşıklığını fark etmeyi gerektirir. Toprak, insan mühendisliği için boş bir kap değil; karadaki tüm yaşamı ayakta tutan kırılgan, canlı ve nefes alan bir zardır. Ona hak ettiği saygı ve bilimsel özenle yaklaşmak artık romantik bir ideal değil; insan medeniyetinin hayatta kalması için hayati bir zorunluluktur.